www.avdet.org

1624 s. 24 dekabr Karayteben maalesinde Qırım Hanlığı ve zaporoj kazakları arasında ittifaq añlaşması imzalandı. Bu añlaşma ile 1648 s. Bogdan Hmelnitskiy faydalanıp, qırımtatarlardan lehlerge qarşı yardım soradı.
1782 senesi 14 dekabr künü II Yekaterina G.A.Pötömkin adına gizli reskript imzaladı. Mezkür vesiqada imperator II Yekaterina Qırım Hanlığını zapt etilmesi boyunca azırlıq tedbirleri aqqında vazifeler bergen edi. Reskripten evel çetel işler Kollegiyası halqara vaziyetni inceden ögrendi.

1484 senesi mart sabası yanında onlarnen atlılar olğan qapalı araba Salaçıqqa kirdi. Bir qaç vaqıttan soñ, o, Noğay Ordusınıñ sabıq ükümdarınıñ evi yanında toqtaldı. Ekipajnıñ penceresinden yaş qadın baqtı. Atlılardan biri attan eñip, aşıqa-aşıqa qapunı açtı. Musfir yavaştan çıqıp, tuvan noğay çöllerine oşamağan, oña yañı olğan yerlege nazar attı. Bu, Qazannıñ vefat etken hannıñ tul apayı – Temir Mangıtlınıñ qızı Nur-Sultan edi.

1882 senesi küz aqşamı Peterburgdaki pek zengin musafirhaneniñ yanında dilijans toqtadı. Qapı açıldı, ve içinden otuz yaşlarında uzun palto ve türk fesini kiygen adam çıqtı. Musafirhanenin hadimleri eminediler ki, bu insan Türkieyeden keldi. Amma öyle degil edi. Bu adam Qırımdan keldi. Onıñ adı – mırza İlyas Boraganskiy. Ve tezden bütün Peterburg o aqqında aytacaq. Çünki o, öz basmahanesini açıp, belli naşir olacaq.

Muedzin aqşam ezanını oquğanınen Yaltadaki eski qavehanesi yavaş yavaş tolmağa başladı. Saibi, yuvaş, körümsiz, başına qızıl feska kiygen adam qapı yanında tura edi. O hoş tebessümnen musafirlerli qarşılay, qavehanesiniñ salqın odalarına keçip, yımşaq minderlerde yerleşip, sıcaq, qoqulı qavenen sıylanmağa davet ete. Bu insan tış qıyafetinen diqqat çekmese bile, XIX asırnıñ ekinci yarısında Qırım tarihınıñ ketişatını deñiştire bilgen parlaq şahsiyet edi. Em de aynı şu qavehanede, çar memuriyetiniñ yanında o gizli şekilde öz fikirdeşlerini toplay edi.

1506 s., 6 avgustta Lan özeni yanında kinaz Mihail Glinskiyniñ rehberligi altında litva ordusı ve qırımtatarlar arasında Klets uruşı yüz berdi.
1524 s., avgust, çar III Vasiliyniñ orduları Kazannı zapt etmege tırıştılar, amma muvafaqiyet qazanmadılar.
1551 s., avgust- Şah –Ali rus ordularınıñ yardımınen Kazan tahtını üçünci kere zapt etti. Süyümbike oğlu Utemiş-Gireynen Moskvağa alıp ketirildi.
1739, 27 avgust Stavuçanı yanından rus ordularınıñ ğalebesinden soñ Belgrad añlaşmasına köre Azov Rusiyege keçti.
1944 s., 9 avgust KP MK-ti Tatar ASSR alimlerine Altın Ordu tarihını ögrenmege yasaq etti.
1945 s., 21 avgust RSFSR Yuqarı Şurası Prezidiumnıñ ‘Qırım köy şuraları ve mesken yerlerni yañıdan adlandıruvı’ aqqında ferman qabul etildi.

490 yıl evel Qırım hanı Muhammed Giray Kolomnı şeeri yanındaki davasında rus ordusına berbat etici darbe urdı. Moskva yolu açıq oldı. Qırım atlıları şeerge yaqınlaştılar. Amma kinaz Vasiliy III Muhammed Giraynıñ ‘ziyareti’nden bayağı qorqqan edi. Birazdan bütün cesaretini toplap,Vasiliy, Muhammedke qırım hanı içün elverişli şartları ile barışıq aqqında añlaşmaq içün elçilerini yolladı.
Mında endi bir qaç yıl Vasiliy III çeşit usullarnen Litva ve Qırım Hanlığınıñ ittifağına yol kesmege tırışa edi. Bu eki devletniñ birleşmesi rus-litva cenkinde Moskva kinazlığına zarar ketirer dep qorqa edi ve qorqusınıñ sebebi de bar edi. Amma eñ-evelã Qırım hanlığınen dostluq qurmaq kerek edi.

Aktsıya iştirakçisiniñ hatıraları. 1987 senesi 24 iyülde Sovet Birliginiñ bütün gazetalarında neşir etilgen TASS haberinde, rus, ukrain, yehudi, yunan, çingenelerini yoq etilüvinde tek qırımtatarlar qabaatlana ediler. Qırımtatarlar içün bu haber şaşırtıcı edi. Teşebbüsçiler bunıñ ile adaletlikni talap etüvlerinde israrlı olğan qırımtatarlarına aqiqiy yerlerini köstermek ve olarnıñ tarafını tutmağa cesürlik etken sovet ziyalılar temsilcilerini da biraz qorquzmaq niyetinde ediler.
23 iyülde Gulnara Bekirovanıñ ‘Tarih levhaları’ yayinını baqqan soñ men, şu aktsıyanıñ iştirakçisi olur ekenim, bu vaqia aqqında tafsilãtlıca ikãye etmege istedim.

D.V. Nikolayenko

Qırım mifologiyası

ESKİSALACİK, STAROSELYE, BAHÇİSARAY

Başı 2009 s. №49
2010 s. №2, 10, 11, 12, 15, 19-20, 21, 22, 25, 26, 29, 30, 31, 35, 38,
39, 44, 49
2011 s. №5, 11, 17, 19, 22, 29.

1519 senesi avgust 2 kününiñ sabası Bahadır Giraynıñ yolbaşçılığında qırımtatar atlı ordusı Ğarp Bug özeniniñ sol yalısında yer aldı. Askerler uruşqa azırlanalar. Bu sefer olar Ulu Litva kinazlığı ve Poloniya qırallığına qarşı küreşecekler. Uruşnıñ başlanmasına bir qaç daqiqa qalğan edi…

Kiriş