Pugin Vladimir Nikolayeviçniñ sürgünlik aqqında şaatlığı

Cum, 10/16/2009 - 12:33 | Redaktor

sanı:

Men, Vladimir Nikolayeviç Pugin, qırımtatarım, 1937 senesi dekabr 27 künü Qırım MSSC Aluşta rayonınıñ Büyük Lambat köyünde doğdım.
Babam - Şaban Asanoviç Plancıyev ve doğmuş anam - Olga Korneyevna Polişçuk.
Menim pek hasta olğanım sebebinden meni 1939 senesi babamnıñ ablası Saya Asanovna Pugina ve onıñ aqayı Nikolay Sergeyeviç Pugin özüne aldılar. N.S. Pugin o vaqıt pek mesüliyetli işte çalışa edi – madenciler akimiyet “Krasnoye Krivorojye” adlı sanatoriyde şef-povar vazifesinde bulunıp, o zamandaki belli ekimlernen tanış edi. Olarnıñ yardımınen men sağ qaldım, Saye Asanovnanıñ balaları olmağanı içün bu aile meni qabul etti.
Cenk vaqtında men Büyük Lambat köyünde qartbabam Asan Planciyevniñ evinde yaşay edim, çünki menim ögey babam Nikolay Sergeyeviç Pugin cenkke barmasa da olur edi, amma 1941 senesinden Aqyar içün cenkleşti ve o yerde de 1942 senesi mayıs 23-ünde elâk oldı.
Sürgünlik vaqtında ailemizniñ azaları:
Asan Plancıyev (1879 s. d.) – qartbabam;
Esma Plancıyeva (1885 s. d.) – qartanam;
Saya (Sayde) Asanovna Pugina (1912 s. d.) – anam.
Ailemiz şu adreste yaşay edi: Aluşta rayonı, Büyük Lambat köyü, Utrennâya soqağı. Evimizde yahşı eşyalar ve mebel ile 4 köz bar edi. Azbarımızda topraq, aran, alet, ayvanlarımız (sığır, qoy, eçki, tavuqlar) bar edi.
Aqrabalarımızdan orduda:
- doğmuş babam – Şaban Asanoviç Plancıyev (1914 s. d.), Or Qapıda yaralanğan edi, köyge qayttı, nemselerden gizli tedaviylendi, partizanlarğa yardım etti;
- emcem – Memet Asanoviç Plancıyev, (qararnen 1920 s. d.), 1939 senesi Qızıl Orduğa çağırıldı, tankist, soñraki taqdiri belli degil;
- alam – Fatma Asanovna Planciyeva (1922 ya da 1923 s. d.), bütün cenk devamında 1941-1945 ss. Qızıl Orduda hızmet etti, alâqacı oldı, mukâfatları bar edi. Demobilizatsiyadan soñ 1945 senesi mecburen Orta Asiyağa yollanıldı;
- emcem – Ali Plancıyev, uçucı, cenkleşti, Jitomir yanında yaralandı, tedaviylendi. Cenkten soñ Jitomirde qaldı, grajdan aviatsiyasında uçuşlar başlığı olıp çalıştı;
- emcem – Rustem Asanoviç Plancıyev (1926 s. d.), babası Asan Planciyevniñ közü ögünde ölümge ketirgen yaralarnen yaralandı. Asan Plancıyev ise oğlu ölümden evel soñki kere suv içmek rica etkeni içün 4 yerden yaralandı. Bu yaralarnen de qartbabam sürgün etildi ve bu yaralar sebebinden de 1945 senesi öldi;
- dayım – İdris Seferov (1900 s. d.) Kotovskiyniñ yolbaşçılığında grajdan cenkinde iştirak etti, soñra ise Fin ve Ulu Vatan cenkinde de iştirak etti, çoq akimiyet mukâfatı bar edi. 1921- 1975 seneleri ailesinen Kiyev şeerinde yaşadı. 1968 senesi bütün mukâfatlarına baqmadan, milleti içün Qırımda sanatoriyde raatlanmağa bermeyip, 24 saat içinde Qırımnı terk etmek talap ettiler. O, Orta Asiyağa aqrabalarına kele edi, onıñ cenk aqqında tarif etkeni aqlımda;
- dayım – Osman Tahtarov, UVC iştirakçisi, 2 rang kapitanı, mukâfatları bar edi. 1985 senesi Vologda şeerinde öldi;
- emcem – Seydali Plancıyev, uçucı, UVC cebesinde cenkleşti;
- emcem – Mamut Plancıyev, uçucı UVC cebesinde cenkleşti, kontuziyalanğan edi, cenkten soñ mecburen Orta Asiyağa Tacik SSC Kolhozabad şeerine yollanıldı.
Emcelerim arasında cenkte iştirak etmegenlerden – tek Halit Plancıyev. O, toplaşuvda kolhozda çalışmağa istemeyip, sovhozğa çalışmağa istegenini aytqanı içün repressiyağa oğratıldı. Bu sözler içün onı 10 yılğa oturttılar, müddetini bütünley oturıp çıqtı.
1944 senesi Qırım nemselerden boşatılğan soñ baarde doğmuş babam – Şaban Plancıyev – Kuybışev şeerine emek ordusına çağırıldı, o yerden qararnen 1948-49 ss. Orta Asiya Yangiyul şeerine aqrabalarına qayttı.
Qalğan aqlımda olğan aqrabalarımıznıñ aileleri – Zürenge Seferovanıñ (8 adam), Üsein Seferovnıñ (7 adam), Enver Seferovnıñ (3 adam), Cetere ailesi (9 adam), Acıümerovlar ailesi (5 adam), Nijâti Adılov ağamnıñ ailesi – 1944 senesi mayıs 18 biznen beraber sürgün etildiler.
Aqlımda yahşı qaldı, 1941 senesi yaşdaşlarımnen bayırda oynağanda, körgen edim – bütün deñiz sıq-sıq gemilernen (kimniñ bilmeyim) tolğan edi. Soñ bizni bayırdan quvıp, zenitkalar qoyğan ediler, olarnıñ atmalarından soñra pencerelerdeki camlar uçıp kete edi. Qartbabam bir qaç kere yañıdan camlarını qoyğan edi, soñ ise pencerelerini tahtaladı. Bombalavlardan birinde miyimniñ qaqılması oldı, onıñ içün mektepte 11 yaşından oqumağa başladım.
Sayde anam tarif etken edi ki, 17 mayıs künü oña N.S. Puginniñ dostu ofitser kelip ayttı: “Saya, yarın sizni mından çıqaracaqlar. Amma sen mennen qala bilirsiñ, aqlında olsun – arbiy sırnıñ açılması içün qurşunğa tizeler. Başta – seni, soñ özümni öldüririm”. “Anam-babam ise?” sualine “Olarnı unut” dedi. Anam razı olmadı, Asan qartbabam ise o provokator olğanını ayttı ve onı bildirmek istey edi. Anam onı zornen sabağace beklemesine qandırdı. Saba soldatlar keldi... Sayde anam elime bir boğça tutturıp, elimden çıqarmasını rica etti. Tek biraz soñra, anama qıymetli şeylerni aşqa deñiştirmege yardım etkende anda ne olğanını bildim. Saat, bilezlik, kapikler aqrabalarımıznı (11 adam) açlıq ölüminden qurtardı. Aman tek bir şeyni saqlay edi – babamnıñ mukâfatı. Men onı şimdige qadar, babam hatırası olaraq saqlayım.
Mayıs 18 künü meni, Sayde anam, Plancıyevler qartbabam ve qartanamnı maşnağa yüklep, Büyük Lambattan çıqardılar. Doğmuş anam - Olga Korneyevna Polişçuk balaları Emine (1936 s. d.), Osman (1936 s. d.), babası Korney ve anası Arinanen Qırımda ruslar kibi qaldılar. Men olarnı 1958 senesi yazda Sayde anamnen Qırımğa kelgende körgen edim, o vaqıt bizge Qırımda olmaq 24 saat berdiler.
Mayıs 18 künü ise bizni açıq qapıl mal vagonına yüklediler. İnsanlar biri-biriniñ yanında otura edi, pek sasıy edi. Anam tapqanınen meni aşata edi. İç bir tibbiyet yoq. Cesetlerini yolda ya da toqtav yerlerinde taşlay ediler. Poyezd toqtağanda, insanlar suv qıdırıp çapqalağanda, poyezd birden köçe edi, yetiştirmegenler de ola edi. Bir yerde qumlar arasında poyezd yarım tögerek şeklinde tura edi. O vaqıt körgen edim – bir adam üç ayaqlıqta turğan kamerağa bizni çıqara edi. Qaç kün yolda olğanımız aqlımda yoq, amma çoq edi.
Özbekistanğa kelgende, vagonlardan qayıqlarğa keçip, Çırçıq özeninden keçirdiler. Qayıqlar pek yüklengen edi ve biz anamnen er vaqıt, qayıq çevirilir dep, qorqa edik. Soñ anda yaşağanda iç bir vaqıt o qadar çoq qayıq körmedim.
Qamışnen ösip qalğan kanal sailine ketirdiler. Bizni eki ay qart özbek közetip yüre edi, aytqanlarımıznı diñley edi. Soñ o bazı sözlerimizni añlağanını ayttı ve yardımını tevsiye etti: “Qış kele, mında suvuq ola”. Baqımsız divarlarını kösterip, qamışnen damnı qapatmaq yardım etti, qapı yerine yorğan edi, ortada manğal qoydı, tezeknen yaqtıq. Qışnı öyle keçirdik. Bir yıldan soñ, Soldatskoye köyüne Lubzavodnıñ yataqhanesine köçtik, anda bir odada 8 adam yaşadıq, tabanda yuqladıq. Anam ve alam aşhanede çalışa edi, qalğanları 12-şer saat Lubzavodta çuval ve yipler yapıp çalışa edi.
1945 senesiniñ başına bizni anamnıñ ablası – Şevqiye Plancıyeva bizni qıdırğan edi. O, Samarqand vilâyeti Bulungur şeerinde çalışıp, dörtümizni özüne köçürgen edi. Aynı sene bizge qartanamnıñ ablası Şemi-zade Tahtarova (Tahtarov Osmannıñ anası). 1946 senesi cebeci Fatma Plancıyeva bizni taptı. Aynı sene biz Yangiyulge köçip keldik. Bank eviniñ bir odasında 8 adam yaşadıq. Bir kere bankqa ücüm etildi, ondan soñ bütün sakinlerni başqa evlerge keçirdiler. Şevqiye tizem yahşı bank hızmetçisi, Fatma alam cebeci olğanları içün bizge, endi 11 adamğa, bir oda ve aşhane berdiler, anda 1962 senesine qadar yaşadıq.
Balalıqtan ressam olmağa arzum bar edi, istidadım bar. 14 yaşında olğanda, Repin adına bediiy akademiyanıñ (Leningrad şeeri) ocası akademiyada oqumaq içün bütün şartlarını yarattı, amma Yangiyuldeki komendant rejimi sebebinden yibermediler. Komendant rejimi ne olğanını nasıl bilgenimi aqlımda. Yangiyulde, 16 yaşım toldurğanda, mektepte dersler vaqtında sınıfqa komendant böyle sözlernen kirdi: “Ayvan, men seni qıdırmaq kerekimmi? Mahsus uçötqa ne içün kelmeysiñ?”
Evde anam komendantnıñ sözlerini añlattı.
Aqlımda, Orta Asiyada qartanalarım – Esma Planciyeva ve Şemi-zade Tahtarova – maña olar Quran oquğanda ve namaz qılğanda yabancı insan kelmesin dep baqmaq rica ete edi.
28 aprel 1956 senesi Sovet Birliginiñ Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumı tarafından qırımtatar ve bazı başqa halqlardan mahsus yerleşme boyunca sıñırlamalarını boşatqan qararından soñ, bizni komendaturağa çağırtıp, Qırımğa qaytıp, mal-mülkümizni ve doğğan yerimizde yaşamaqnı talap etmecegimizni tasdıqlağan imzalar qoymağa mecbur ettiler.
1959 senesi Şevqiye tizem topraq aldı ve eki abla-qardaş öz paralarına ev qurmasını başladı. 1962 senesi qurucılıqnı bitirip 1969 senesine qadar Pedagogiçeskaya, 10 adresinde yañı evde yaşadıq.
1969 senesi Sayde anam, babam Şaban Plancıyev yañı ailesinen (apayı ve 3 balası), Fatma alam (aqayı ve 5 balası) Qırımğa kelgende Herson vilâyeti Novoalekseevkada toqtalmağa mecbur ediler. Men ise 1969 senesi Büyük Lambatqa anam Olga Korneyevna Polişçukqa keldim, o, Qırımda yaşay edi. O, yahşı çalışqanı içün defalarca mukâfatlanğan edi, Moskva şeerindeki köy hocalığı sergisinde iştirak etti.
Propiska almağa bardıq. Pasport bölüginiñ başı maña: “Seni propiska etermiz. Soñ artından tatar quyruğı uzanır?” Men öyle bir şey olmaycağını ayttım, çünki bile edim, Sayde anam Novoalekseyevkada yaşağan aqrabalarınen ayırılmaq istemez ve anda yaşamağa qaldı.
Büyük Lambatta propiska ettim, telemaster olıp çalıştım.
1971 senesi “30 let oktâbrâ” adlı sanatoriyge elektrik işine başladım. İşimniñ birinci yılları sanatoriyniñ mukâfatlanğan işçilerinden edim. 1974 senesi şeerniñ mukâfatlılarına tevsiye etilgen edim, amma qırımtatar tamırlarım sebebinden olamadım. Sanatoriyniñ baş ekimi Yelena Nikitiçna Uşakova maña mukâfat berilmesi içün büyük ğayret kösterdi. Qırım mukâfatlılarına kiremeyip öyle de daire alamadım, amma elâk olğan UVC iştirakçisiniñ oğlu olaraq aqqım bar edi. Öyle de yaşadım, soyadıma köre – rusım, aqlarıma köre – qırımtatarım.
1976 senesi “kulak” olaraq Qazahistanğa yollanılğan Emir-Ali Kemalnıñ torunı Vasfiye İlyasovna İdrisova ile evlendim, Melitopolge köçtim.
Şeerniñ işhanelerinde elektrik olıp çalıştım. Boş vaqtımda ressamcılıqnen oğraştım. 1996 senesi Qurban Bayramında vatandaşlarıma sergimi kösterdim.
1996 senesi Aqmescit şeerinde Gasprinskiy adına kitaphanesinde qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesiniñ 52 yıllığına qırımtatarlar ressamlarınıñ sergisi bağışlandı. Menim resimlerim de bar edi – “Dağ gölü”, “Cur-cur uçansuvı”, “Uçansuv yanındaki qır tavuqları”. Melitopol şeeri Qırımtatar cemiyetiniñ yaşayışında faal iştirak etem. 1993-1997 senesi doğğan künüm ve doğmuş ana-babam aqqında vesiqalı delillerni araştırdım. Qırım arhivine muracaat ettim. Defalarca Aqmescitke barıp keldim, Melitopol ZAGS bölügine muracaat ettim. Neticede ana ve baba aqqında yazıları olmağan şeadetnameni berdiler.