www.avdet.org

Oyuncınıñ peyda olması

1918 senesi 9 mayıs künü Küçük-Özen köyünde oğlançıq dünyağa kele, ana-babası adını Akim qoya. Oğlançıq qırımtatar medeniyeti ve folklorı müitinde öse edi. Bir kün Qırım ASSR’nıñ halq artisti, sana ve kino ustası Hayri Emir-zadeniñ solo çıqışını köre. Bu kün Akim içün kelecek zenaatı seçmesinde pek müim oldı. Oğlannıñ közleri yanmağa başladılar, artistniñ areketlerini kene ve kene tekrarlay edi.

Tezden Cemilevler qorantası Aqmescitke köçe. Bu yerde Akim tehnik oquv yurtunı bitire, anda kelecekte öz ocası olacaq oyuncı ve horeograf Usein Bakkalnen tanış ola. İstidatı ile yaş oğlan aqranları arasında ayırılıp tura. Enver Aliyev ve İzet Dobra kibi belli horeograflar onı öz oyunlar repertuarına kirseteler. Ve endi 1936 senesi Akim Cemilev Qırım devlet oyun, opera ve balet teatrı ansamblniñ solisti ola. Akimniñ esas oyunları – “Ağır-ava”, “Çoban oyunı”, “Yavluq oyunı” ve başqa folklor süitalarıdır.

Akim öyle ekspressiya ve temperament ile milliy oyunnıñ mundericesini aks ete ki, seyirciniñ sevgisini birden qazana. Amma bunıñ episi büyük iş ve israr ile qazanıla: Akim gece-kündüz ağır areketler üstünde çalışa, başqa halqlarnıñ horeografiyalarını ögrenip, özüne oyunnıñ yañı ritm ve tabiatlarını aça.

Akimniñ esas hususiyeti onıñ tebessümi edi. Gurci - “Kentouriya”, ermeni - “Şoloho” ya da azerbaycan “Arşin-malçı” oyunlarında oyuncınıñ yüzi oyunnıñ duyğularını aks ete edi.

20 yaşında genç oyuncı Moskvada Sovet Birligi halqlar icadınıñ festivalinde laureat ola. Vokzalda ğalipni dostalrı ve zenaatdaşları Şevket Mamutov, Refat Çelebiyev, Refat Asanov, Selime Çelebiyeva, Nusret Şabanov, Mustafa Bektaş, Lütfiye-Hanım, Anife Çolakova qarşılay ediler. Bu qazançlarda toqtamayıp, Akim repetitsiyalarda ve Qırım boyunca gastrollerde çalışmaqnı devam ete. Açıq avada kontsertler, alğışlar ve Qırımnıñ sade köylülerniñ evlerine davetleri artist içün eñ qıymetli bahşışlar edi.

Ğalebeniñ doğğan künü

Tezden Akimni arbiy hızmetke çağıralar. 41 seneniñ baarinde muvafaqiyetli hızmeti içün Akimge qoşma raatlıq künlerini bereler. Tuvğan evniñ qoqusı, yaqınlarnıñ quçaqları çoq devam etmediler: tezden raatlıq bitti. Tuvğanları Akimni ozğarğanda, yarın cenk başlanacağını bilmey ediler...

Birinci künlerden başlap artillerist Akim Cemilev Stalingardnıñ mudafaasında, azat etilmesinde iştirak ete, Orlov-Kursk dugasınıñ uruşlarında iştirak ete, Belgorod, Harkov, Aleksandriya, Kirovograd şeerlerini azat ete, soñra Dneprniñ kipletmesi, Kiyev içün qanlı uruşlar. Qısqa raatlıq vaqıtlarında, uruşlar arasınsa Akim yırlay edi, oynay edi, askerlerni şeñlendire edi, soñra kene er kesnen beraber uruşqa kete edi.

1945 senesi 9 mayıs künü Nusret Şabanov ve Mustafa Bektaş, bir yerden eki qat “narkom norması”nı tapıp, bütün yandırmaç ile Akimniñ doğğan kününi qayd etmege istediler. Amma er kes Akim içün qadelerini kötergende, atmalar sesi eşitile başladı.

Er kes, şaşıp, öz silâlarına yapıştılar, ve tek daqiqadan soñ bu Ğalebe atışları olğanını añladılar. Er kes bağıra, quçaqlaşa, cenk soñuna yetkenine quvana, Akimni elge kötere edi. Oynay ediler, Qırımğa qaytqanınen kimge birinci musafirlike baracaqları aqqında davalaşa ediler.

Cenkten soñ saat altıda...       

Amma tuvağn evlerine qırımtatar askerleri öyle de qaytıp olamadılar. Üç dost Akim Cemilev, Nusret Şabanov ve Mustafa Bektaşnı Orta Asiyağa yollaylar, üç farqlı şeerge – Yangiyul, Samarkand ve Leninabad. Bir birinden uzaq olmasalar da, daa yedi yıl devamında körüşip olamadılar.

Akim olarnı ne içün Özbekistanğa yollağanlarını añlamay edi. Onıñ bütün suallerine tek qısqa cevap berile edi: “Ana-babalarıñız anda ve sizni bekleyler!”

Akim saba erte Taşkentke keldi, saat altığa yaqın vaqıtta, qorantası qayda olğanını bilmek içün, birden komendaturağa ketti. Vesiqalarını berip, böyle haberni eşitti: “Aileñiz Begovatta, anda ketiñiz. Vesiqalarnı yerli komendaturada alırsıñız”. Akimniñ eli urba çuvalında olğan silâsına uzandı, amma toqtadı. Akim komendaturadan çıqıp, tuvğanlarını qıdırmağa ketti.

Tek bir şeyni añlamay edi: o, öz Vatanını qorçalamaq içün çoqtan-çoq uruşlarda iştirak etip, mukâfatlanıp, cenkleşken vaqıtta qorantasını, halqını yabancı yerlerge sürgün ettiler. Endi onıñ şeerden tış çıqmağa aqqı bile yoq edi, komendaturada mecbüriy qayd etüvler aşalay ediler.

Mukâfatlarnı dağıtqanda... 

Bütün maneviy qıyınlıqlardan keçip, Akim yaşamaqnı devam ete. Onı Yangiyul şeerinde Taşkent vilâyet teatrına solist olaraq davet eteler, şeerniñ pamuq ve yağ işletilgen zavodlarında bediy kollektivler teşkil etmege rica eteler. Bu kollektivlerniñ solistleri Şevket Mamutov, Ablâmit Umerov, Refat Asanov, Canşa Muhtarov olalar.

1952 senesiniñ bazar sabalarından birinde, repetitsiya vaqıtında klubqa pamuq zavodınıñ müdürligi ile partorg kirip, ilân ettiler: “Bugün Taşkentte “Bereket” bayramı ve kollektiviñiz bayram kontsertinde iştirak etmeli. Eki saattan soñ sizni maşina kelip alır. Kostümlerini yanıñızğa alıñız”. Akim, ansambl yolbaşçısı olaraq, ketmege mecbür edi, amma o, komendantnıñ izini olmadan çıqıp olamacağını ayttı. Zavodnıñ partorgı bu meseleni öz boyunına aldı: “Men komendatura ile bağlanırım, er şeyni çezerim, qasevetlenme ve ket”. Ontsert yahşı keçti, artistlerni bahşışlar ile taqdirlendirdiler, kollektivge fahriy yarlıq taqdim ettiler.

Nevbetteki künniñ sabasına Akimni qapı qaqması uyattı. Oña povestka ketirdiler. Akim kiyindi, cebine vesiqalarını, orden ve medallerni alıp, komendaturağa ketti. Kirgeninen masa başında bir de bir kâğıtlarnı toldurıp oturğan yaş leytinantnı kördi. Bitirip leytinant soradı: “Cemilev Akim?”. “Tamam öyle” – berildi cevap. “Cemilev, komendant emirini bozğanıñız içün, şeerden tış öz istegiñiz ile çıqqanıñız içün, siz 25 yıl apiske qapalıp, cezalanacaqsıñız. Protokolnı imzalañız”. Akim zornen “Ne içün? Bu içün mi?” sorap, cebinden mukâfatlarını çıqardı ve leytinantqa attı, leytinantnıñ boğazına yapışacaq edi.

Birden qapı açılıp, “Ne oldı?” suali Akimni toqtattı. Odağa polkovnik, şeerniñ arbiy komissarı kirdi. Leytinant Cemilevniñ komendant rejimini bozıp, protokolnı imzalamağa istemegenini ayttı. Polkovnik aynı sualnen Cemilevge baqtı. Akim er şeyni olğanı kibi aytıp berdi, ve cebinden Taşkentte alğan yarlıqnı çıqardı. Polkovnik protokolnı oqudı, onı yırtıp “Qan ve ter ile qazanğan ordenlerni dağıtmaylar, toplañız ve ketiñiz” dedi. Akim ketti. Üç kün özüne kelip olamay edi...

İnsanlar kontsertlerge kelip, ağlay ediler  

Yıllar kete edi, Stalinniñ ölümi, komendant rejiminiñ alınması 1955 senesi akimge aqrabaları ve dostları ile körüşmege imkân berdiler. Samarkandda Nusret Şabanovnı, Riza Grabovnı, Leninabadda Mustafa Bektaşnı, ocasını Usein Bakkalnı, Anife Çolakovanı, Begovatta Suleyman Umerovnı, Memet Abibullayevni tapa, ve tesadüfen 10 yıllıq apisten qaytqan Sabriye Erecepovağa rastkele. Birlikte olar Qırım sanası mutehassıslar kollektivini teşkil eteler ve, repertuarnı belgilep, gastrollerni başlaylar.

İlk defa 11 yıl içinde qırımtatarlar tuvğan muzıka, oyun, yırlarınıñ seslerini eşiteler. Kontsertler anşlag ile keçe ediler, insanlar ağlay ediler, konsertlerden soñ çoq vaqıt oturıp, ketmey ediler.

1957 senesi Qırımtatarlarnıñ oyun ve yır ansambli teşkil olundı, onıñ yolbaşçısı İlyas Bahşiş oldı, baleytmesterleri ise – Usein Bakkal ve Enver Aliyev. Teatr zalları tolu edi, seyirciler sanada sevimli artistlerini köre ediler, olar sanki kene de tuvğan Qırımlarında ediler.

Oynay “Haytarma”!  

Tezden Qırımtatarlarnıñ oyun ve yır ansambli “Haytarma” dep adlandıralar. “Haytarma”nıñ birinci üç yılı devamında Akim Cemilev 70 ziyade oyun sanalaştırdı, olarnı hususan özü icra ete edi. Riza Fazıl ve Ali Çerkez yardımı ile qırımtatarlarnıñ horeografiyası aqqında “Haytarma ansamblniñ oyunları” adlı birinci kitapnı, bir qaç vaqıttan soñ ise  “Oynay ansambl “Haytarma” ve “Yırlay Sabriye Erecepova” filmlerni çıqara.

Efsaneviy horeograf İgor Moiseyev Akimni Moskvağa çalışmağa davet ete, oyuncını Dağıstanğa Mahmud Esanbayevniñ ansambline de davet eteler. Amma Akim öz ansamblni taşalp olamay.

Soñki oyun

Aynı zamanda Akim Qırımğa avdet içün küreşni de devam ete. O, defalarca milliy mesele boyunca Moskvağa delegatsiya teribinde barğan edi. Onıñ içün yazıllı şekilde baletmeysteer Aleksandr Gudimenko, Mahmud Esanbayev, Natan Zorin ve başqaları muracaat eteler. Amma tek Moskvada 1987 senesi kütleviy çıqışlardan ve qayd etilüv rejiminiñ zayıflaşqanından soñ, 1988 senesi Akim Cemilev Qırımğa köçip ola.

Köçkeninen birinci künlerden başlap, o, dostlarınen qırımtatar drama teatrı qurulması üstünde çalışa. Büyük iş yapıp, teşebbüs gruppası öz niyetine irişe. Teatrnıñ bediy reberi İlyas Bahşiş ola, baletmeyster – Akim Cemilev. Aynı zamanda horeograf Akim Cemilevniñ milliy oyun mektebi Qırımnıñ bütün şeer ve rayonlarında öz fidanlarını bere.

Soñki kere Akim Cemilev sanağa Selime Çelebiyeva ile “Ağır-ava” oyunında çıqacaq. Zal olarnı ayaq üstünde alğışlap, sanadan yibermeycek. Üç defa alğışlar ile olar sanağa qaytıp, oynacaqlar...

84 yaşında olğanda oyun ritmi ile çalışqan Akim Cemilevniñ yüregi toqtay. Amma bu ritmler ulu baletmeysterniñ çoqusı talebelerniñ yüreklerinde yaşamaqnı devam eteler.

Eldar Cemilev