www.avdet.org

Bağlantılar

Baş muarrir: Şevket Qaybullayev

Muarririyet adresi: 95017 Aqmescit ş., Şmidt soq./Naberejnaya soq., 2/27

tel.: (0652) 27-21-10

e-mail: avdetgazeta@gmail.com

Şeadetname: KM 232. 03.01.1996

Abune indeksi: 30381

Tesisçi ve naşir: "Qırım Fondu" HT
 

Ögümde “Avdet” gazetasınıñ qalından-qalın tikimi. Eskirgen saifeleri acı-tatlı qoqusınen siñirilgen. Tesirli bir duyğular elimden alıp, saifelernen kezintige alıp kete. Fikren 1990 senesine tüşem; o vaqıt 3 yaşında edim, añım tek oyuncaqlar aqqında arzularnen yaşay edi. Halqım ise fedakârca özüne yol açıp, yüregini parçalap, kürüşe edi. Çoqtan keçken vaqialarnı is etmesi bir türlü ola. Lâkin tikim, bir saifesini bile pervasız çevirmek içün, qarardan ziyade qalın ve andaki vaqialar qarardan ziyade facialıdır. “Avdet” tarihımıznı 1990 senesinden başlap yaza.
Mına birinci, elnen tertip etilgen sanı! Vaqıt saifelerini sarartsa da, sığımlı manası tiyilmegen. Mına onıñ birinci satırları: “Oldı!.. Öyle söznen biz Qırımtatar milliy areketi teşkilâtınıñ devriy neşriniñ birinci sanınıñ çıqmasını qayd etmek isteymiz. [...] Gazetanıñ maqsadı adında ilân etile – “Avdet” – Vatanğa qaytuv.
“Avdet”niñ birinci sanınıñ çıqarılması, gazetanıñ faaliyeti ve muvafaqiyetleri aqqında yaratıcılarından biri Milliy Meclisniñ reisi Mustafa Cemilev tarif etti:
- Halqımızğa vaqialarını, meselelerini, planlarını akis etken qazeta pek kerek edi. O vaqıt, 1990 senesi, Meclis daa olmayıp, Qırımtatar milliy areketi teşkilâtı (QMAT, OKND) bar edi. Vatandaşlarımıznı Qırımda ve onıñ tışında olıp keçken vaqialar aqqında haberdar etken öz devriy neşirge zaruriyetini duya edik. Sovet rejimi, añlağanıñız kibi, söz serbestligini bütünley yoq ete edi, onıñ içün biz gazetanı gizli çıqarmaq qararına keldik. 
- Kimniñ yardımı ile gazeta canlandı?
- “Avdet”niñ meydanğa çıquvında Lilâ Bucurova, Rustem Celilov, Refat Çubarov, İlmi Ümerov, Server Kerimov iştirak ettiler. Server Kerimovnıñ eviniñ mağazında, Bağçasarayda, gazetanıñ birinci neşriyatı yerleşken edi. Birinci sanlar ise Moskva ve Latviyada basılğan edi, soñra Qırımğa ketirilip, QMATnıñ regional bölükleri tarafından tarqatıla edi. 
- “Avdet” adı nasıl peyda oldı?
- Doğrusını aytsam, bu adnı men tevsiye ettim. O vaqıt men türkiy tillernen ciddiy oğraşa edim, hususan, sözlerniñ peyda oluvınen. “Avdet” – arap sözü, “vatanğa qaytuv” demektir. Evelde bu söz qırımtatarlar arasında pek siyrek qullanıla edi, esasen türk tilinde rastkele edi. Şimdi bu söz bizde de işletile.
Bu sözge rastkelgende, oğlum olsa, adını öyle qoyarım degen qararına keldim. O vaqıt yahşı tanışım Mustafa Basnayevniñ oğlu doğdı, o, maña dost tevsiyesi almaq içün keldi: “Oğlumnıñ yahşı adını qoymaq isteyim, amma nasıl ad bilmeyim...”. Aqlımda yahşı bir ad olğanını, amma öz oğluma tutqanım içün oña aytmaycağımnı söyledim. Lâkin Mustafa israrlı bir adam ve şimdi onıñ yetişken Avdet oğlu bar. Soñra ise gazetanıñ adını öyle qoymaq tevsiye ettim. 
Bu adnı er kes birden begendi, çünki bu söz bütün halqımıznı birleştirgen maqsat ve ğayesini qaplap ala. 
- Gazeta pek ağır vaqıtlarnı keçirdi. 1997 senesi büyük krizis oldı, gazetanıñ muarriri Lilâ Bucurova bizden ketti. Bu qıyın vaqıt edi, amma yañı redaktorlar keldi ve gazeta öz işini devam etti. Bir şeyge baqmadan, “Avdet” iç bir vaqıt öz işini toqtatmadı. Sanları biri-biri artından çıqa edi.
Gazeta pek kerek, onıñ büyük emyeti bar. Muarririyetiniñ kollektivine büyük minnetdarlıq bildirmek istteyim, inanıñız ki, çalışqanları aylıq içün degildir. Aylıqları büyük degil, işleri ise entuziazm esasında yapıla.
AY-melevŞE subetleşti.

Lilâ BUCUROVA: “Bu pek ağır körüne edi, çoq vaqıt ala edi, amma pek romantik edi”

[Alim ALİYEV]

- “Avdet” gazetasında ne vaqıttan berli çalışmağa başladıñız?
- Men birinci sanı azırlanğanda qoşuldım. Başta baş muarrirniñ muavini edim, bir qaç aydan ise baş muarriri oldım.
- “Avdet”ke nasıl etip keldiñiz?
- “Avdet”ke kelüvim büyük tesadüfnen bağlıdır. Köçip kelgenimden eki afta keçken soñ, Özenbaş vadiysinde büyük bayram keçirile edi, bayramda biñlernen qırımtatarlar toplanğan edi. Yol devamında Mustafa Cemilev ile körüşken edik, o maña gazetada çalışmağa tevsiye etti. Menim içün bu pek ciddiy bir qarar edi, çünki gazetada iç bir vaqıt çalışmağan edim. Amma Qırımğa kelip, öz taqdirimni deñiştirdim, onıñ içün zenaat faaliyetimde de taqdir deñişmeleri oldı.
- Gazetanıñ birinci sanları nasıl şartlarda çıqa edi?
- Birinci yılları gazeta Bağçasarayda Server Kerimovnıñ evinde çıqa edi. Serverge ve onıñ apayı Zekiyege büyük minnetdarlıq bildirmek isteyim, olar bizim şamatalı, bazıda qavğalı kollektivimizge sabır etip, bizni aşata-içire edi. Bu vaqialar Bağçasarayda olıp keçkenleri pek emiyetli edi. Bağçasarayğa kelgende, maña er divar eski qırımtatar ruhunen nefes alğanı kibi körüne edi, ve men Kerimovlarnıñ pek sıcaq müiti olğan evlerine tüşe edim. Belleyim ki, böyle bir şey ayatımda başqa iç bir vaqıt olmadı. 
- Devlet tarafından bir-de-bir basqı yapıla edimi?
- Basqını biz er vaqıt bekley edik. Em de bu birinci mustaqil qırımtatar gazetası olğanı içün, bir-de-bir şey olacağını tüşüne edik. Kompyuterimiz yoq edi, maketni özümiz yapamay edik. Biz malümatnı kâğıtlarlarda bastırıp, maqasnen kesip (bunıñnen sıq-sıq İlmi Ümerov oğraşa edi), vatmanğa yapıştırıp, Moskvağa yollay edik. Anda gazetanı “Ekspress-hronika” muarririyetniñ bazasında maket etip, Rigağa bastırmaq içün yollay ediler. Ondan soñ Lenur Fazılov gazetalarnı saqlap, çantalarnen qapatıp, Latviyadan gazetalar tirajını ketire edi, o vaqıttan berli o, bizim tehnik muarririmiz oldı. Bir-eki yıl keçken soñ, maketni özümiz yapmağa başladiq. 1990 seneleri Qırımda kopyuternen çalışa bilgen adamlarnıñ sayısı pek az edi, Moskvadan bizim qırımtatar balalarımız kelip, Maye Ümerova ve Zekiye Kerimovanı kompyuterde çalışmasını ögrete edi. Münderecesine köre, gazeta o vaqıttaki samostroylar ve milliy küreş hronikasını akis ete edi. Basqını er vaqıt bekley edik. Hususan putç vaqtında. Memleketimizde qorqunç bir şeyler olıp keçkenini bilip, bir-eki künden bizge de yeteceklerini añlay edik. Bilem ki, muarririyetniñ bütün azalarıñ evde dolaplarında, öyle bir şey olsa, zarur olğan şeyler ile çuvalçıqları azır edi. Birinciden, kompyuterimizni saqlağan edik, çünki konfiskatsiyadan qorqa edik. Putçnıñ künleri İlmi Ümerovnıñ evinde yerleşken gazeta muarririyetiniñ üstünde vertolöt uça edi. Bizni nezaret eteler dep, tüşüne edik. Onıñ içün gece tehnikanı yüklep, çıqara edik. Nezaret etmeni er vaqıt duya edik.
- Gazetanıñ nevbetteki sanını eliñizge alğanda ne duya ediñiz?  
- O vaqıt tarihnı yazğanımıznı duya edik. Yani bu iş degil edi, er sanı tarih edi. O vaqıt er birimiz, er bir Qırımğa kelip, ev qurmasını başlağan qırımtatarı tarihını yazğanını bile edi. Epimiz birinci mustaqil qırımtatar gazetasınıñ neşrinde iştirak etkenimizden pek büyük ğurur duya edik. 
- Ne kibi malümat birinci nebette tura edi?
- Birinci – bu er vaqıt samostroylardan malümat, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarınıñ mazlumiyeti, qırımtatarlar ve akimiyet arasındaki zıddiyettir. Birinciden, biz insanlarğa milletlerara zıddiyeti aqqında söz yürsetilmegenini, qırımtatar halqı ve akimiyet arasında konflikt aqqında aytılğanını köstermek tırıştıq. Ve, elbet, tarihiy malümatnı da üstün köre edik. Bizde tarihçı Valeriy Vozgrinniñ maqaleleri çoq sayıda çıqarılğan edi.

Server Kerimov: “Birinci muarririyet evimniñ mağazında yerleşken edi”
Evimde birinci kere toplanğanımız aqlımda. Muarririyet içün yerini mağazda tayin ettik. Pek çoq adam bar edi, şimdi episini hatırlap olamam. 
O vaqıt Bağçasarayda qırımtatarlar arasında tek menim evimde telefon keçirilgen edi – bu muarririyetiniñ yerini bizde tayinlengeniniñ esas sebebi oldı. O vaqıt telefon operativ malümatnıñ yekâne menbası edi. Birinci sanları çıqqan soñ, bizge telefon etip, Qırımnıñ çeşit bölgelerinde olıp keçken vaqialar aqqında malümatnı bere başladılar. Amerika, Moskva, Leningraddan telefon ete ediler. Gazetanı bizim evimizde toplay edik, soñ muarririyet - İlmi Ümerovnıñ evine, bazı vaqıttan soñra ise Bağçasaraydan Aqmescitke köçti.
Tehnikadan elimizde tek basma maşnaları bar edi. Birinci sanlarını elnen maketley edik: sutunlar, serlevalar, fotoresimler, karikaturalarnı kesip, bir maketke yapıştıra edik. Er bir saifeni böyle tarzda yapa edik.
Birinci sanlarını böyle yapa edik. Men qısqa haberlerni yaza edim, amma, esasen, Qırımda gazetanıñ tarqatılmasınen oğraşa edim.
Gazetanıñ ayaqqa turmasında Rustem Celilov, İlmi Ümerov, Lilâ Bucurova, Gülnara Qurtaliyeva iştirak etti. Birinci sanına Rustem Celilov muarrirlik etti. Sannıñ çıqarılmasında Lütfi Osmanov ve Refat Çubarov da iştirak ettiler. 90-cı yılları Qırımda “Avdet” birinci ve yekâne qırımtatar gazetası edi. 


Birinci ve birinciler
[Rustem CELİLOV, Jurnalist, şair]

Men “Avdet”niñ muarririyetinde aman-aman eki yıl 1990 senesi mayıs ayından 1992 senesi aprel ayına qadar çalıştım. Bu halqımıznıñ büyük köteriliş ve entuziazm vaqtı edi: sabıq Sovet Birliginiñ bütün köşelerinden öz tuvğan Vatanına biñlernen vatandaşlarımıznıñ qorantaları qayta edi, Qırım ise er kün olıp keçken vaqialardan qaynay edi.
Er şey öyle başlana edi. Qırımğa köçip, Bağçasaray rayonındaki Teberti köyünde yerleşkende, er bir rayonda qırımtatarlarnıñ teşebbüs gruppaları faaliyet köstere edi. Öyle gruppa köy şuramıznıñ territoriyasında da bar edi. Onıñ başında Süyür Taş köyüniñ sakini Alim Suleymanov tura edi. Asiyada jurnalist olıp çalışqanımı bile edi. QMATnıñ reberleri M. Cemilevniñ başlığında Qırımda birinci milliy, mustaqil gazetanı çıqarmaq qararına kelgende, A. Suleymanov İlmi Ümerov ve teşkilâtnıñ başqa azalarına meni tevsiye etti. Men yolbaşçılarımıznen körüşüvge davet etildim, anda da leyhada iştirak etmesine razılığımı berdim.
Birinci sanını çıqarğanlar arasında gazetacılıqnen tanış olğanlar – tek men ve Navoiy şeerinden Qırımğa köçken Gülnara Qurtaliyeva edi. Qalğanları ise entuziast ve aveskâr edi.
Büyük meraqnen çalışa edik. Muarririyette aqiqiy demokratiya üküm süre edi: gazetada bir kimseni ayrıca qayd etmey edik, sannıñ çıqarılmasında iştirak etkenlerniñ adlarını yaza edik. Basma tehnikadan – eki eski Z. Kerimova ve M. Ümerovanıñ çalışqan kompyuteri. Olar metinlerni, serlevalarını toplap, İ. Ümerov ise metinlerni temiz kâğıtqa yapıştıra edi. Olarğa resimlerni Bağçasaraylı ressam Enver Karsliyev yapa edi.
Birinci sannıñ bütün malümatı aman-aman azır olğanda, muarririyetke L. Bucurova ve rametli Eldar Seytablayev keldiler. E. Seytablayev Aqmescit civarındaki öz eviniñ bosağasında canavarca öldürilgen edi. Biraz soñra bizge Kezlevden jurnalist Tasin qoşuldı. Toplanılğan sanlar kuryer A. Suleymanov tarafından Rigağa alıp ketile edi, anda basıla ediler. Gazeta on biñ tirajınen ayda eki kere çıa edi. O vaqıttaki “Avdet” şimdikiden pek farqlana edi: iç bir renkli fotolar, alçaq keyfiyetli basma, başqa format ve daa çoq şey. Amma gazeta pek pek populâr olıp, tez tarqala edi.