www.avdet.org

İslâm-Terekni başsız qaldırdılar

 Ukraina akimiyetiniñ adetine köre, yañı prezident öz işini akimiyetteki vazifelerniñğayrıdan baqılmasınen başlay. Neticede, Ukrainada vazife deñişüvleri, yer deñişüvleri, işten çıqarıluvlar dalğası keçip ketti. Amma Qırımda, başqa vilâyetlerge baqqanda, bu esnas daa da ciddiy aqibetler ketire bile, çünki yarımadada Ukrainanıñ tamır halqlarından biri yaşamaqta. Mesele şunda ki, qırımtatar halqı içün devlet qurumlarında temsilcilik milliy menfatlarını qorçalavnıñ usullarından biridir, onıñ içün qırımtatarlarınıñ idare saasındaki imkânlarınıñ sıñırlanması avdet ve yerleşüvleirnde olğanı kibi, halqınıñ bütünley inkşşlafındaki meselelerniñ çezilüvine de menfiy tesir ete bile.
 Umumen alğanda, yañı prezidentniñ vazifeler siyaseti qırımtatarlarda raatsızlıq doğurdı, çünki ağır işniñ neticesinde qırımtatarlarnıñ temsilcileri evelde Qırım ükümetiniñ başında turğanRegionlar Partiyasınıñ temsilcileri ile işbirlik tutmasınıñ yollarını tapqan ediler. Amma regionlılarnıñ devlet apparatınıñ sarsıtılması boyunca qaba areketleri bu esasnı boza bileler.
 Belli olğanı kibi, iyunnıñ başında İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinden Qadır Osmanov çıqarıldı, aynı vazifede Bahçisaray rayonıñ yolbaşçısı İlmi Umerovnıñ bulunma suali bugünge qadar açıqtır.

 Ediye MİGUN, Qurultay delegatı, Eski Qırım şeer meclisiniñ reisi:
 “Ukrainanıñ devlet sistemi insanlarnı partiya ya da millet mensüpligine köre ayıra. Yuqarı cumhuriyet akimiyeti organlarında qırımtatarlar temsilcilerniñ sayısı endi eksildi. Endi regionlarnıñ nebeti de keldi.
 Tamam milliy ve “partiya” mensüpligi İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinden rayonnı inkişafı boyunca birinci yerlerge köterip olğan Qadır Osmanovnıñ çıqarılmasına sebep oldı.
 Yañı akimiyet devlet memurlarğa mutehassıs hususiyetlerine ve yapılğan işine köre qıymet kesecegine inanılmay edi. Amma pek ister edik ki, prezident ve ükümet Qırımnıñ tamır halqına, qırımtatarlarğa ürmet, diqqat ile baqsın ve bugün Qırımda yer alğan qırımtatarlarnı diskirminatsiya etüv siyasetine yol bermesin”.

Qadır OSMANOV, Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ delegatı, Milliy Meclis azası:
 “İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinde olğanım beş yıl içinde biz bu qurumda qırımtatarlar temsilciligini 40% qadar yükselte bildik. Qırımtatarlar em militsiyada, em prokuraturada çalışalar. Yañı yolbaşçı ise, umumdevlet tendentsiyasına boysunıp, rayon devlet memuriyetinde olğan vazifelerini ğayrıdan baqıp çıqmağa başladı, ve anda çalışqan çoqusı qırımtatarlar işten çıqarılmaq havfsızlığı altında qaldılar. Bir de bir devlet vazfesinde bulunğan qırımtatarlarğa vazifesini saqlamaq içün Regionlar Partiyasına kirmege tesiye eteler. Tabi ki, bu vaziyet regional meclisni qasevetlendire, ve onıñ içün, maña köre, bu meseleni çezmek içün belli bir strategiya işletilmek kerek. Biz halqımıznıñ qanuniy aqlarınıñ tiklenilmesini talap etmegence, miliy küreşimiz soñuna yetmez.
 Yazıq ki, meclis azaları baştan bu meselege kerekli derecede diqqat etmediler, ve endi onı postfaktum olaraq çezmege kerek ola, yani vaqıt coyula. Biz, ebet, akimiyetteki vazifeler deñişüviniñ qırımtatarlar içün menfiy aqibetlerini beklemeyip, yañı meclis azaları, milliy areket veteranları ve faal insanarnen bu meseleni muzakere etken soñ, rayon ealisiniñ qol tutuvını alıp, belli areketlerge keçmek kerekmiz.
 Olardan birisi – yerli şuraalr saylavlarına faal azırlıq olmaq mümkün. İslâm-Terek rayonında qırımtatarlar ealiniñ 25% teşkil eteler, öyle yerler bar ki, biz kerekli teşkiliy işni keçirsek, qırımtatarlarnı köy şuralarınıñ yolbaşçıları vazifelerine seçe bilemiz, bu, ögge büyük adım olur edi. Bugün endi üç öyle köy şurası bar, amma netice daa da büyük ola bile.
 Şimdi İslâm-terek regional meclisi Milliy Mecliske Qurultaynıñ fevqulâde oturışını keçirmek ricası ile muracaat etti, bu vaziyet muzakere etilip, bir qarar çıqarmağa kerek, İslâm-Terek rayon şurasınıñ “Qurultay-Ruh” deputat fraktsiyası ise Mecliske episi seviyelerdeki qırımtatarlar tarfından deputat vazifelerinden vazgeçmek teşebbüsine qol tutmaq ricası ile muracaat ettiler.
 Qırımtatarlarnıñ böyle areketi, maña köre, keñiş halqara rezonansnı qazanır ve Ukraina prezidentini halqara toplumı ögünde pek ağır vaziyetke qoyacaq, hususan onıñ Strasburgda Avropa parlamentindeki yapqan çıqışından soñ.
 İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesini endi coydıq, amma aynı vaziyette Bahçisaray regionı olğanını unutmamaq kerek. Bunınen beraber mesele tek eki-üç yüksek vazifeli memurda degil, devlet qurumlarında çalışqan ve öz siyasiy ve ideologik pozitsiyası sebebinden vazifelerinden boşatılmaq havfsızlığı altında qalğan qırımtatarlar aqqında söz yürsetilmekte”.

 Ekrem ABDULVATOV, Qurultay delegatı, devlet memurı:
 “İslâm-Terek rayonında 17 biñge yaqın qırımtatar yaşamaqta, yani qararnen rayon ealisiniñ 25,5%. Eñ çoq qırımtatarlar Qızıl Terçek köyüniñ köy şurasında, amma iç bir köy şurasında deputatlarımız yarısını teşkil etmeyler. Bayraç, Qızıl Terçek, Cuma-Eli köy şuralarnıñ reisleir qırımtatarlar.
 Vatandaşlarımıznıñ meseleri çezilüvinde yardım etemiz, hususan toplu yaşağan yerlerinde. Bu, birinciden, suv, elektrik ve gaz ağımlarınen teminlev meseleleri, bu ise sürügün etilgen vatandaşlar içün devlet programmalar boyunca ya da gazifikatsiya programması boyunc ayapıla. Eñ ağır mesele - yollar meselesidir, amma devlet iştirak etmeden yerli şuralar küçü ile bu mesele çezilmesi imkânsızdır.
 Yerli meclisler, ebet, bu ve başqa meselelerniñ çezilüvine öz issesini qoşlalar, amma icra eticiler – köy şuraları, olar ise para yetişmemezlikke muracaat eteler. Onıñ içün yerli meclislerniñ vazifesi, birinciden, qol tutuv, tevsiye etüvdedir, yerli meclislerniñ başqa, hususan, maliye, imkânları yoq.
 Tabi ki, meclisler imkânları olğanı qadar ağır vaziyetke tüşken insanlarğa yardım eteler, meselâ, qaza ya da ağır hastalıqqa oğrağanlar içün cemaattan para toplaylar.
 Öz vaqıtında milliy sınıflar açılması boyunca yahşı çalışqan edik, bu işte rayon devlet memuriyeti pek yardım etken edi. Lâkin vaqtınca ana-babalar milliy sınıflarğa öz munasebetini deñiştirmege başladılar, red etmege başladılar, amma tek olarnıñ printispial pozitsiyalarına milliy sınıfnıñ açılması bağlıdır. Mesele şunda ki, sovet mektebi ananesine köre, eñ yahşı talebelerni A ve B sınıflarına ala ediler, olarnen daa yahşı çalışa ediler, daa yahşı teminley ediler. Qırımtatar sınıflarına ise az diqqat ayırıla, olarnı mektep yaşayışınıñ çoqusı sualleirnden çette qaldıralar. Tabi ki, ana-babalar bunı körip, balalarına daa da yahşı tasil bermege isteyler, olarnı A ya da B sınıflarğa keçirmege tırışalar.
 Rayonımızda ana tilini yahşı bilgen balalar bar, doğrusını aytsaq, bilmegenler de bar. Ana tiline sevgi ve meraq aşlamaq içün faqrqlı yarış ve tedbirler keçiremiz.
 Bu sene beşinci “Solhat minaretleri” festivalini keçiremege azırlanamız.
 Vatandaşlarımıznıñ yaş ailelerniñ ögünde turğan meselelrden biri – mesken meselesidir. Öyle vaziyetler bar ki, bir evde eki-üç aile yaşay. Bunınen beraber rayonda qurucılıq içün topraq alma meselesi yoq, mesele ev qurulmasındadır, qurucılıq malzemeleri pek paalıdır. Bu yerden başqa bir mesele kelip çıqa – iş meselesi.
 Köy yerlerinde yaşağan qırımtatarlarnıñ çoqusı köy hocalığı mahsulatnıñ östürmesinen ve bazarda onı satmasınen, ayvan asramasınen oğraşalar. Çoqusı topraqnı kirağa alalar. Rayonımızda köy hocalığınen oğraşqan bir qaç iş adamı bar, amma söz vatandaşlarımıznıñ çoqusı aqqında yürsetile.
 Öyle vaziyet vatandaşlarımıznı bostanğa kirmege mecbur ete, amma yaşlarımız tasil, işte, idarede artta qalmay. Rayon yolbaşçılığında Qadır Osmanov olğance, qırımtatarlar devlet hızmetine kire bile ediler, öz biliglerni, istidatlarını ömüreg keçire bile ediler. Endi ise vaziyet deñişe. Bir şeyge baqmadılar. Beş yıl içinde İslâm-Terek 13-14-ci yerlerden yarımadada birinci yerlerge köterildi, meselâ, boğday azırlanması, iş yerlernen teminlev, sermiyalar tapılması kibi meselelerde. Buña baqmadan, İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinden çıqarıldı, onıñ yerine Yanukoviçniñ rayon saylav ştabınıñ yolbaşçısı qoyuldı. Ülkeniñ yuqarı yolbaşçılığı kösterdi ki, idareciniñ mutehassıs hususiyetleri ve qazançları bir şey degil, esası – partiya mensüpligi.

 Emin PAŞALA, Caylav köyüniñ meclis reisi, İslâm-Terek rayon devlet memuriyetiniñ milletlerara munasebetler boyunca bölükniñ yolbaşçısı:
 “Köy şurasınıñ terkibine eki köy kire: Caylav ve Yañı Qarabay köyleri, bu yerlerde 800’ge yaqın qırımtatar yaşay, umumiy ealiniñ 25% teşkil etmeke. Köy mektebinde milly sınıf çalışmaqta.
 Vatandaşlarımıznıñ meselelerini tek yerli meclisniñ reisi olaraq degil, milletlerara munasebetler boyunca bölükniñ yolbaşçısı olaraq da çezem. İnsanlar daa çoq mesken meselelerinen muracaat eteler, balalar öseler, öz ailelerni quralar, er aileniñ ise öz ev qurmaq imkânı yoq.
 Bugün rayonda 300 qırımtatar mesken nevbetinde tura. Ev berilmesi perspektivası aqqında aytmağa ağırdır, çünki onıñ alınması içün ne keçken sene, ne ağımdaki sene devlet sermiya ayırmadı, daa çoq ev qurucılığına diqqat ayıra. Böyle etip, meselâ, devlet programması boyunca Bayraç, Qızıl Terçek, Cuma-Eli köylerinde yaşağan sürgün etilgen vatandaşlarğa bermek içün bir sıra kottedj qurulması planlaştırıla. Bu sene beş öyle evniñ qurulması közde tutula.
 Rayon territoriyasında bir milliy mektep Eski Qırımda (añlamaq kerek ki, “milliy mektep” degen yüksek sözler – başlanğıç sınıflarda ana tilinde tasilni ve orta ve yuqarı sınıflarda ana tilniñ teren ögrenilmesidir – muar.), on milliy sınıf, bir qaç milliy icadiy kollektiv faaliyet köstermekte. Olarnıñ yahşı işiniñ esas maniası şimdilik tek malie meselesidir.
 Rayon devlet memuriyetiniñ yañı yolbaşçısı Oleg Gordeyevniñ faaliyetine qıymet kesmek daa ağırdır, az vaqıt keçti. Tek şunı qayd etmek ister edim ki, Qadır Osmanovnı boşuna vazifesinden çıqardılar, rayon inkişafına çalışqan yahşı idareci edi, bunı İslâm-Terek rayonnıñ tek Qırımda degil, Ukraina Cenübinde bile birinci yerleri köstere. Qırımda rayonımız köy hocalığı köstergiçlerine köre birinci yerni aldı, ayvanasravcılığından –ekinci yerni”.

 Rasim SADDREDİNOV, Qurultay delegatı, Eski Qırımnıñ din cemiyetiniñ reisi, çiftlikniñ yolbaşçısı:
 “Halqımız rastkelgen meselelerniñ çezilüvinen biz birlikte oğraşmağa tırışamız, din cemiyeti olsun, meclis olsun, amma bizde de er yerde olğanı kibi farqlı fikirler ve pozitsiyalar ile insanlar bar.
 Biz ciddiy oğraşqan meselelerinden biri mekteplerde islam esasları dersleriniñ kirsetilmesi oldı. Buna irişe bildik, amma tek başlanğıç sınıflarda ve fakultativ esasında.
 Em de regional meclis içün ofis talap etip aldıq. Keçken sene medrese açtıq, anda bir yıl içinde 22 talebe azırladıq.
 Türkiyeden vatandaşlarımıznen beraber ve mustaqil tarzda hayriye işlernen oğraşamız. Keçken seneleri, meselâ, Üsküdardan din qardaşlarımıznen beraber saqat balalarğa qoltuqlar berildi, milliy mektep talebelerine çantalar berildi. İş adamlarımıznıñ paralarına keçken sene, Ramazan ayında, cami azbarında çadıq qurulıp, iftar keçirildi.
 Bugünki künde Özbek hannıñ camisiniñ tiklenüvinen oğraşamız, yanında imam içün ev quramız”.

 İbet ŞEVKETOV, Qurultay delegatı, devlet memurı:
 “Rayonımızda Qırımnıñ başqa rayonlarında olğan meselelerine rastkelemiz. Amma “individual” meseleler de bar. Olardan biri – Qadır Osmanovnıñ rayon devlet memuriyetiniñ reisi vazifesinden boşatılmasıdır. Ondan soñ rayon devlet memuriyetiniñ reis muavini vazifesinden Mecit Seitmemetov kete, çünki onıñ vesiqaları teslim etilmegen ediler.
 İslâm-Terek rayon merkezinde mesele bar. Yerli akimiyet endi qaçıncı kere, sebep tapıp, müsülman cemiyetine cami qurucılığı içün yer bermeyler. Yerni biz taptıq ve endi defalarca ariza ile yerli şurağa muracaat etemiz, amma er vaqıt “yoq” deyler. Rayon prokuraturasına muracaat etmege mecbur oldıq, o, adalet tarafına turdı ve mahkemege muracaat etti, yerli şuranıñ topraq berilme meselesindeki qararını qanunsız olaraq qabul etti. Amma mesele bu künge qadar çezilmey.
 Bunınen beraber, şeerniñ ortasında yaqında kilse quruldı, oña qarşı içbir qırımtatar qarşı çıqmadı, çünki biz añlaymız ki, bu ibadethane din muhtaclarını yerine ketirmek içün kerek. İslâm-Terekte Cuma cami bar, amma o, çette yerleşe, dindar insanlarnıñ namaz qılmağa imkânları yoq, çünki merkezden camige qadar barıp yetiştirmeyler. Onıñ içün biz qasaba merkezinde küçük cami qurmaq teşebbüsi ile çıqışta bulundıq, müsülmanlarğa din ibadetlerini qılmaq imkânını bermek içün.
 Amma qasaba şuranıñ yolbaşçısı şahsen qarşı çıqa, öz davranışınıñ sebeplerini añlatmay, qırımtatarlarnıñ çoqusı olarnı ep bir añlaylar.