www.avdet.org

Qırımnıñ mürekkep tarihınıñ neticesinde qırımtatar milliy şiiriyet alã daa oquyıcılarnıñ büyük qısmına belli degildir. Birinciden, qırımtatar edebiyatşınaslarnıñ fikrine köre, milliy şiiriyetimizniñ umumiy çizgisi-  salmaqlı ğayiplardır. 1736 senesi Qırımğa Minihniñ rehberligi altında rus orduları kirgende Bağçasaraydaki eñ güzel binalar temelinden berbat etildi, Han kitaphanesi yaqıldı. Aynı bu yanğın neticesinde ‘Slovo o polku İgoreve’(‘İgor ordusı aqqında bir söz’) ve diger belli slavãn eserlerinden daa evel yazılğan eserler ğayip olğan dep sayıla. Bu qırımtatar maneviyatına, söz baylığına küçlü bir darbe olğandır. Şu devirden tek 347 saifelik ‘Yedi seyare...’ cıyıntığına kirgen malümatlar saqlanıp qalğandır. Qalğanı er bir şey- yoq oldı! Bir qaç asırdan sadece 347 saife qaldı! Bu edebiyatqa dair. Amma mimarcılıq, maarif, muzıka ve diger sanatlar aynı böyle ğayiplar kördiler.
Qırımtatar sanatına eñ viran etici darbe- 1944 senesi sürgünlik ve ğurbetlik yılları olğandır.  Bu vaqıt içersinde Sovet akimiyeti ‘Qırım-qırımtatarlarsız’ leyhasını tam şekilde amelge keçirip olğandırlar- yarımadada ne bir kitaphane, atta qırımtatar tilinde bir kitap, ne bir cami, mektep, ne bir teatr, mezarlıq bile qalmadı. Böyle etip, mında yaşağan ve icat etken halqnıñ çoqasırlıq mirası sovet halqı dep adlandırılğan cemiyetniñ añından bütünley silindi- ne bir şair, ne ressam, ne mimar, ne bestekãr. Olar qayda ğayip olğan ekenler? Sürgünlik ve taqipler- qırımtatarlarınıñ ilmiy, felsefiy, bediy mirasınıñ eñ büyük qısmını yer yüzünden sildiler. Qalğanı ise arhivlerniñ terenliginde gizlenildi. Şimdi ise saqlanılğanını  yavaş -yavaş ortağa çıqmağa, tiklemenge, canlanmağa başlağanda olar nasıl etip saqlanıldı dep sadece ayrette qalmaq, insaniyetlik ise ne qadar zengin variyetini coyğanını tahmin etmek mümkün...
Tek şimdi ardı-sıra çıqqan bazı neşirler, em asıl eserler, em de tercimeler, ğayip etilgen eserlerniñ bediy seviyesini köz ögüne ketirmege imkãn bere. Parlaq misallerden biri- Kanada araştırıcılarnıñ tarafından tapılğan Şagin Geray hannıñ ‘Tsiklik  ğazeli’. Ğazelden ğayrı, qıta, qoşma, mesnevi, semai ve diger arab janrları belli.
İvan Franko ukrainlerden ilk olaraq 1915 senesi ‘Qırım hanı Ğazı-Geray ve onıñ bazı şiirleri’ serlevalı maqalesini yazıp, bir qaç ğazelini ukrain tiline tercime etti. O qırım hannıñ icadı aqqında ikãye etken Venada neşir etilgen kitap ile faydalanğan edi. Bora Ğazı Şeray Qırım tahtında 20 yıl idare etti. Bugünde bizge onıñ 60-ından ziyade ğazeli, ‘Dolap’ mesnevisi, eki felsefe poeması bellidir. Ve ‘Küneşten bir parça’ cıyıntığına onıñ 5 eseri, şu cümleden İvan Franko tercime etken 3 ğazel kirsetildi.Qırımtatar şiiriyetiniñ incilerinden Mahmud Qırımlınıñ ‘Yusuf ve Zuleyha’ destanını añmamaq mümkün degil. Mezkür eser daa 1223 senesi yazılğandır. Bundan da ğayrı 2000 satırdan ibaret 1648 senesi yazılğan Canmuhamedniñ ‘Tuğaybey’ destanı da bellidir. Bu eserniñ cedveli Suvdağ yanında Kapsihor köyünde tapılğandır. Eserniñ qaramanları- qırımtatar serdarı Tuğaybey ve Ukraina getmnaı Bogdan Hmelnitskiy.
Eki asırdan ziyade Tuğay bey aqqında kimse bir şey bilmey edi. Tek 1925 senesi eski arap hurufatında bu eserniñ elyazmasını Usein Bodaninskiy ve Osman Aqçoqraqlı taptılar. Bu vaqia bütün edebiyat dünyasını şaşırttı. Onı matbuatta ve konferentsıyalarda faal muzakere ete ediler. Amma soñ qırımtatar ziyalılarnıñ aman-aman episi repressiyalarğa oğratılğan edi. Osman Aqçoqraqlı Bakuda apske alınıp, soñra qurşunğa tizildi. Canmuhamedniñ eserini 1941 senesi neşir etmege planlaştıra ediler, amma poema cedvelleriniñ ve neşirge azırlanılğan malümatlarnıñ cenk vaqtında degil de, mahsus hızmetlerniñ arhivlerinde izi bile qalmadı. Onıñ içün şimdi eserniñ tek bazı qısımları belli.

Nikita Kosyanenko