www.avdet.org

1989-1992 ss. Qırımtatarlar Qırımğa kütleviy şekilde qaytmağa başlaylar. Avdet esnasında yerli akimiyetniñ qarşılığına rast kelip(ev aluv, resmiyleştirüv, ev qurmaq içün topraq ayıruvda yasaqlar), qırımtatarlar 1944 senesi aqsız alınğan topraqlarnı özlerine öz küçlerinen qaytarmağa başlaylar ve qısqa vaqıt içersinde 300 yaqın yañı qasabanı meydanğa ketireler.
‘ Bu yılnıñ baarinden başlap, biñlernen semetdeşlerimiz ev qurmaq içün topraq ayırılması talabınen Qırım vilãyet icra komitetiniñ binasında toqtamadan toplaşalar. Niayet, iyün aynıñ ortalarında talap etilgen 1160 rayon boyunca(Aqmescitten ğayrı)topraq damartası yerine rayon icra komiteti tarafından 890 damarta berildi.’
№1, 15 iyül 1990
1990 s., 23 sentãbr. Aqmescitte qırımtatarlarınıñ milliy Qurultayını azırlav boyunca Teşkiliy komitetiniñ tesis toplaşuvı olıp keçti.
‘Kün tertibiniñ ekinci maddesi boyunca QMAT gruppasınıñ yolbaşçısı Usein Useinov çıqışta bulundı. O milliy arekette yapılğan işler, çeşit aqıntı ve gruppalarnen körüşüvlerniñ neticeleri aqqında tafsilãtlı ikãye etti. Onıñ bildirgenlerine köre, Milliy Qurultaynı keçirmek ğayesine, Y.Osmanovnıñ rehberliginde ‘fergana gruppası’ndan ğayrı er kes qoltuttu. Y.Osmanovnıñ fikrine köre, Qurultaynıñ keçirilmesi- QMAT ve Qırımtatar milliy areketini(QMA) siyasiy meydandan çıqarmaq istegen ‘qara küçler’niñ yaman niyetleridir.’
№6, 1 oktãbr 1990
1990 s., oktãbr. Qırım vilãyet icra komiteti yanında sürgün etilgen halqlarnıñ işleri boyunca komitet meydanğa ketirile. Mezkür komitet vatanğa qaytqanlarnıñ iqtisadiy- içtimaiy abadanlaşuv meselelerinen oğraşmalı edi.
1990 s. oktãbr- 1991 s. mayıs. Qırımtatarlar yaşağan yerlerde teşkil olunğan 255 Qurultay delegatlarnıñ saylavları: Qırımda, Ukraina, Özbekistan, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetleri, Krasnodar ülkesi, ve RSFSRnıñ diger regionlarında.
‘Qurultaynıñ maqsadı- qırımtatarlar içün ağır olğan bu devirde halqnıñ maneviy, intellektual, iqtisadiy küçlerini halqnıñ bütün meselelerini, eñ-evelã da Vatanına avdet ve devletçiliginiñ qaytarılması kibi suallerni eñ yaqın zamanda çezmek içün birleştirmektir.
Biz ister edik ki, aynı qurultay ve halq özü saylağan deputatlarnıñ yardımı ile, çeşit usullarnen çalışqanımız ve farqlı ideologiya tarafdarları olğanına baqmadan bütün ğayretlerimiz halqnıñ istegi ile birleşsin. Tek bu alda, biz bir de bir gruppa bütün halq adından çıqışta bulunmaq aqqını özüne almamaqtan qaçınırmız.’
№1, 1 yanvar 1991 s.
‘Qırımtatar Qurultayına delegatlar saylavlarınıñ ilk neticeleri şunu kösterdiler ki, semetdeşlerimiz milliy forumnı keçirmek ğayesine faal qoltutalar. Bundan da ğayrı, Teşkiliy komitetiniñ ekikünlik toplaşuvınıñ iştirakçileri qayd etkenine köre, Qurultayğa azırlanuv qırımtatarlar toplum yaşamağan regionlarda semetdeşlerimizniñ milliy añınıñ yükselmesine siltem oldı. Komi ASSR, Mariysk ASSR, Tatarstan, Guryev şeerinden, Odessa şeerinden ve diger yerlerden saylavlar aqqında haberler berildi. Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve rayonlarında saylavlar keçti, Herson vilãyetinde saylavlar yekünlendi, Litva, Latviya, Belorüsiyede ise saylavlarğa azırlıq kete.’
№8, 1991 senesi 12 aprel
1991 s. 20 yanvar. Ukrainanıñ Kommunistik partiyasınıñ Qırım vilãyet komiteti ve qırım akimiyetiniñ teşebbüsi ile ‘Qırım ASSRnı yañıdan tiklenüvi’ boyunca territorial muhtariyetini tamır halqnıñ iştiragi olmadan meydanğa ketirmek maqsadınen referendum keçirile. Qırımtatarlar referendumğa qarşı boykot eteler.
‘Qırımtatarlarnıñ büyük qısmı öz birligini ve milliy devletini tiklemek oğrunda küreşini devam etmege azır olğanlarını numayış etip, bu köz boyalamada iştirak etmege istemediler. Qırım radiosı bildirgenine köre, Qırımda yaşağan 120 biñ qırımtatarından tek 1,5 biñi saylav uçastkalarına keldiler. Ebette, referendumda iştirak etmek, ya da iştirak etmemek- olarnıñ haqqıdır, amma bizim haqqımız ise- bu aqta fikirlerimizni bildirmektir- ‘Küçümiz-birliktedir’.
№3, 1 fevral 1991 s.



1991 s., 12 fevral. Qırım referendumnıñ neticelerine binaen, Ukraina Yuqarı Şurası Qırım ASSRnıñ tiklenilmesi aqqında qanun qabul ete.
‘USSR Yuqarı Şurasınıñ deputatları, Halq Şurasınıñ azaları tarafından mezkür sual boyunca QMAT vekilleriniñ noqta-i-nazarlarını diñlemege teklif etilgen edi. Amma bu teklifke Ukraina Kommunistik Firqasdınıñ Qırım Vilãyet komitetiniñ birinci kãtibi deputat N.Bagrov qatiyen qarşı çıqtı. Bundan dolayı, deputat Genrih Altunãn Qırım yolbaşçılığı teklif etken muhtariyet qırımtatar menfaatlarına uyğanı aqqında tasdiqlarında şübelenmege başladı. Halq şurasınıñ teklifi red etilgen edi. Deputat Vasil Çervonıy qırımtatarlarınıñ meseleleri boyunca Devlet komissiyasınıñ azası Refat Çubarovnıñ adına M.Cemilevge sessiyada QMATnıñ Qırım devletçiligine dair mevamlarını beyan etilmesine imkãn yaratılması aqqında arizanı oqudı. Bu arizağa da qırım delegatsıyası ve Yuqarı Şurasınıñ diger azaları qatiyen qarşı çıqtılar.’
№4, 15 fevral 1991 s.
1991 s., 26-30 iyün. Aqmescitte qırımtatarlarınıñ II milliy Qurultayı keçti. Qırımtatar halqınıñ milliy muhtariyeti aqqında qabul olunğan Deklaratsıyasında şusı qayd etilgen ki, ‘ Qırım qırımtatarlarınıñ milliy territoriyası sayıla ve mında halqara adliye aktlarında dünya cemaatçılığı tarafından qabul olunğan şekilde öz özüni tayin etilmesine tek onıñ haqqı bar.’ Qurultay qırımtatar halqınıñ baş vekãletli, temsil organı –Meclisni şekillendirdi, milliy gimn ve bayraqnı tasdiqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclis reisi olaraq Mustafa Cemilev saylanıldı.
‘ Aleksandr Podrabinekniñ(Moskva) çıqışından : qırımtatar milliy areketi eki sebepten unikaldir. Olar halqını milliy hayırlikke alıp ketken milliy liderlerini ortağa çıqardı. Bu areketniñ eñ güzel qısmı soñki 30 yıl içersinde milliy adalet ve insan haqlarına tayanıp keldi. Bu çizgiler qırımtatar areketini digerlerinden farqlı ete. Bir çoq felãketlerden keçip, zorbalıq ve haqsızlıq körip, qırımtatarlar, natsıonalizm altında turmayıp, ğarezli ve açuvlı olmadılar. Azaplarnıñ kerçek qıymetini bilgenler duşmanğa bile azap çekmesini tilemez.’
№15-16, 11 iyül 1991 senesi



1991 s., 20 avgust. Qırımtatar Meclisiniñ SSSRde devlet devrimi dolayı Bağçasarayda fevqulade toplaşuvı. Qabul olunğan arizada Meclis bu devrimni qatiy şekilde takbih etip, semetdeşlerni fevqulade vaziyetler boyunca Devlet komitetiniñ qararlarına boysunmamağa çağırdı.
‘Qırımtatarlarınıñ baş temsil organı- Meclis, SSSR de fevqulade vaziyet ilãn olunmasınen dolayı nevbetten tış toplaşuvnı keçirip, ilãn ete:
1. SSSR prezidenti M.Gorbaçovnı SSSRnıñ vitse-prezidenti G.Yanayevniñ rehberliginde bir gruppa şahıslar tarafından zorbalıqnen öz vazifesinden boşatılğanı ve şu şahıslar ile ‘fevqulade vaziyetler boyunca devlet komitetniñ’ teşkil etilmesi anayasasığa qarşı kele ve öz maiyetinde Qırımda yaşağan vatandaşlar, şu cümleden qırımtatarlar ve diger milletler vekilleriniñ serbestlik ve havfsızlıqlarına telükeli ola bilgen cinayetli devlet devrimi sayılır.’
№19, 22 avgust 1991 s.
1992 s., 16-29 mart. QMAT teşebbüsi ile keçirilgen ve SSSR dağılğanından soñ ukrain devletiniñ vatanlarına qaytıp kelgen qırımtatarlarınıñ meselelerine diqqatını celp etmek maqsadınen Meclis tarafından desteklenilgen ‘Kiyev-92’ aktsıyası. Ukraina Yuqarı şurasınıñ binası ögünde çadırlar şeerçigi qoyulğan edi, ukrain cemaatçılığınıñ iştiragi ile qırımtatar mitingleri keçirilgen edi. Qırımtatar halqnıñ vaziyeti bu künlerde Ukraina Yuqarı Şurasında baqıldı, Ukraina Nazirler Kabineti ise qırımtatarlarnıñ avdet programmasına sermiya ayırıluvı aqqında qarar qabul etti.
‘ Ukraina Prezidenti Leonid Kravçukka
20 mart 1992 s.
Kiyevde 19 mart künü qırımtatarlar elçileriniñ barış demonstratsıyasını qanlı uruşqa çevirip, Ukraina akimiyeti,Qırım şovinistlerniñ alğışlarını qazanğanları şübesizdir, çünki olar Ukranadan ayırılmağa ıntılır ekenler, Qırımda olarnıñ yollarında turğan yekãne küç- qırımtatar milliy areketidir. Biz ukrain akimiyetinden, iç olmağanda öz menfaatları adına, daha çoq ikmetli olğanlarını bekledik. Ukrainanıñ demokratik küçleri de aynı fikirde olğanına eminim. Şunı da qayd etmege ister eidm ki, qırımtatar Miliiy areketine qarşı repressiya usullarını qullanması iç bir neticelerge ketirmez. Vaqıt sozmayıp, tahqiqler keçirip, demonstrantlarnı urğanlarnı mahkeme mesuliyetligine çağırmaqnı teklif etem.
Qırımtatar meclisiniñ reisi Mustafa Cemilev.’
№6, 23 mart 1992 s.
1992 s. Qırımğa 160000 yaqın qırımtatarı qaytıp keldi.
‘QMAT reisi Refat Çubarov: qıyınlıqlarğa baqmadan 1992 senesi semetdeşlerimizniñ bir çoq qorantaları Vatanlarına qaytıp oldılar. Akimiyetniñ qarşılığına baqmadan semetdeşlerimiz avdet eteler. Halqımnıñ ögünde onıñ fedakãrlıq ve Vatanına büyük sevgi duyğuları içün tiz çökem. Halqımnıñ sabırı misalsizdir, amma er şeyniñ bir soñu olğanını akimiyetler añlamaq kerekler.1992 senesi epimiz içün daa bir küreş yılı olaraq hatırımızda qalır- ‘Kiyev-92’ aktsıyası, Krasnıy Ray köyü, Aqmescit, 6 oktãbr.’
№26, 24 dekabr, 1992 s.
1992 oktãbr, Krasnıy Ray köyünde,(Aluşta) Qırım akimiyetiniñ emri ile topraq ayırılmasını talap etken qırımtatarlarınıñ kampı berbat etildi. 26 adam vahşiycesine urulıp belli olmağan yönelişte alıp ketildi.
‘Aluşta Meclisiniñ arizasından: şeer memuriyeti ve avdet etken qırımtatarlar arasında Krasnıy Ray köyündeki davalı vaziyetniñ çezilmesi tek Aluşta içün degil de, bütün Qırım içün emiyetli vaqiadır. Adiseler eki biri-birine qarşı yönelişte inkişaf ete bilirler: ya da demokratik devleti qurulacaq ve bu devlette vatandaşlar arasında barışıqlıq ükümsürer, sürgün etilgen halqlarnıñ haqları tiklenir, insan haqlarına riayet etilir, içtimaiy, iqtisadiy, maneviy gürleşüv içün zaruru şaraitler yapılır, ya da bu çatışma öz artından sayılmaz belã-felãket, qurbanlarnı qaldırğan zulumlıqqa çevirilecek. Sakinlerni öz qararlarınen bu ekinci yönelişke ütegen şeer memuriyetiniñ mevamı cinayetlidir ve öz nevbetinde mahkeme cezasına oğratılmasını talap ete’.
№20, 1 oktãbr 1992 s.
1992 s. 5-6 oktãbr. Aqmescitte qırımtatarlarınıñ Kraysnıy Ray köyündeki vaqialarğa qarşı narazılıq aktsiyaları keçti. 6 oktãbrde Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası yanında biñlernen semetdeşlerimiz toplandı. Yüz bergen bu çatışma neticesinde bazı miting iştirakçileri ve militsiya hadimleri qazalandı. Soñra miting şeerniñ merkeziy meydanında devam etti. Aqşamğa yaqın ise Krasnıy Ray köyünde apske alınğanlar azat etildi.
‘Qırım akimiyeti tarafından 1992 senesi, 1 oktãbrde Krasnıy Ray köyünde teşkil etilden qanlı dava aqaret ve eziyetlerge dayanğan yüz biñlernen insanlarnıñ sabırlarını tüketti. 1992 senesi 5 ve 6 oktãbrde qırımtatarlar Aqmescitte kütleviy narazılıq aktsıyalarını keçirdiler. Bu aktsıyalarnıñ esas maqsadı- Krasnıy Ray davanıñ teşkilãtçılarını mahkeme mesüliyetligine celp etmek ve esirge alınğan 26 qırımtatarını azat etmektir. Biz qırım akimiyeti tarafından alıp barılğan Qırım sakinlerini biri birine qarşı tursatmaq siyasetini toqtatmağa tırışamız. Biz Qırımtatar Qurultayınıñ qararlarını izçenliknen amelge keçiremiz. Qurultay ise qırımtatarlar haqlarınıñ tiklenüvi Qırımnıñ bütün sakinleriniñ, milliy mensüpligine baqmadan, menfaat ve haqlarınıa riayet etilmesinen bağlı olğanını ilãn etken edi. Biz qırımtatarlarnıñ haqlarını tek diger vatandaşlarğa da iç zarar ketirmegen, havflı olmağan usullarnen tiklemege tırıştıq ve tırışacaqmız.’
№6, 23 mart 1992 s.
1993 s., 27-31 iyül. Aqmescitte qırımtatarlarnıñ II Qurultayı keçti. Bu Qurultayda qırımtatarlarnıñ avdeti ve abadanlaşlasması, Qırımda içtimaiy- siyasiy vaziyeti muzakere etildi, latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul olundı, Meclis faaliyetiniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultaynıñ Teftiş komissiyasınıñ terkibini yañarttılar. Meclis reisi olaraq M.Cemilevniñ namzetini tasdiqladılar.
‘Meclis reisi Mustafa Cemilevniñ esabat maruzasından: qurultay mecliske devlet akimiyetinen işbirlikte bulunmaqnı avale etken edi, bu da halqımıznıñ haqlarını tiklev meselelerini beraberlikte çezmek demektir. Bu vazife, meclis tarafından eda etilmegen demek mümkün, çünki ekinci tarafı işbirlikke azır degil. Bu işbirlikni o tek bir manada añlay: miqdarı az olğanlar miqdarı çoq olğanlarğa boysunmaq kerekler. Amma Qurultay, belli olğanı kibi Mecliske şimdiki kolonial memuriyetiniñ tabiyligine kirmege emir etmedi ve ümüt etem ki, böyle emiri olmaz.
Amma öyle olsa da, qurultay delegatlarnıñ büyük qısmı öz mevamlarımıznı deñiştirmek, iç olmağanda bazı problemlerni çezmek içün şimdiki memüriyetiniñ közüne kirmek kerek, öz milliy-territorial devletçiliginden red etmek, yani Milliy muhtariyeti aqqında Deklaratsıyasından da red etmek kerek dep saysa, böyle alda bu Qurultayda biz Nizamnamemizde közge alınğanı kibi Meclis terkibiniñ üçte bir qısmını deñiştirmek degil de, Meclisiniñ tam terkibini, onıñ reis ve reis muavini yañıdan saylamalımız, çünki meclisniñ şimdiki terkibinde böyle mevamnda olğanlar yoq.’
№16-17, 9 avgust 1993 s.
1993 s., 1 sentãbr. Büyük Onlarda ilk milliy mektebiniñ açılışı.
‘ Birincisi- quvanç duyğusıdır. Niayet, 50 yıl teneffüsten soñra Qırımda ilk qırımtatar milliy mektebi açıldı. Noman Çelebi Cihan, İsmail Gasprinskiy, Bekir Çoban Zadeniñ portretleri yanında milliy bayraqlarnen turğan talebe ve ana-babalarınıñ eyecanlı yüzleri kimseni lãqayd qaldırıp olamaz edi. Milliy gimnimizniñ icra etilmesi, qırımtatar meclis azalarınıñ, oca ve talebeler, ana-babalar ve musafirlerni çıqışları tiklenüv esnasımızda bu vaqianıñ emiyetini qayd ete edi.
Ekincisi- memuriyetniñ umumen qırımtatar mektebi ve ayrıca bu ilk mektebiniñ meselelerine köstergen munasebetlerinden ayret duyğusı. Ocalar kollektivi, ana-babalar, yerli meclisnniñ ğayretlerine baqmadan mektep binası mında ders keçirilmesi içün daa azır degil.’
№18, 9 sentãbr, 1993 s.
1993 s. 28 sentãbr-2 oktãbr. Qırımda qırımtatarlarınıñ kütleviy narazılıq aktsıyaları olıp keçti. Qırımtatarlar kelecek parlament saylavlarında olarnıñ menfaatları diqqatqa alınmağanına qarşı narazılığını köstere ve Qırım YŞ-dan saylavlar aqqında qanunğa qırımtatar halqı içün kvota temsilciligi aqqında Meclisniñ tekliflerini kirsetilmesini talap ete ediler.
‘ Qırımtatar meclisiniñ muracaatından: 17 sentãbr künü 1993 senesi, Qırım Yuqarı Şurası ‘Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar aqqında’ qanun qabul etti. Bu qanunğa binaen, halqımız qırımtatarlarınıñ menfaatlarını qorçalağan deputatlarını umumqırım parlamentine saylamaq imkãnından marum qaldırıla. Demek, Qırım Yuqarı Şurası qırımtatarlarğa qarşı doğrulğan qanunlarnı qabul etmege ve haqlarımıznı tiklegen qanunlarnı qabul etilmesnden qaçınmağa devam etecek...
1993 s., 28 sentãbr künü Qırım Yuqarı Şurası öz qanun boyunca saylav kününi belgilemek içün kene de sessiya keçire. Bu saylavlar qırımtatarlarınıñ Qırımda onıñ haqlarını tiklecek qanunlar qabul etilmesine ümütlerini teren kömerler. Bu vaziyette Qırım Yuqarı Şurasına öz haqlarımız oğrunda küreşni devam etmek niyetimizni numayiş etmelimiz.
Qırımtatar Meclisi bütün semetdeşlerini 28 sentãbr künü saat 8 Aqmescitteki Yuqarı Şurasınıñ binası yanına kelip, öz Vatanında soñsuz aqaretlerge qarşı qatiy narazılığını numayiş etmege çağıra.’
№19, 23 sentãbr 1993
1993 s.,14 oktãbr. Qırım Yuqarı Şurasınıñ 14 sessiyası ‘ Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar aqqında’ Qırım Cumhuriyetiniñ qanunına qoşmalar aqqında’ qanunnı qabul etti. Mezkür qanun qırımtatarlarğa qırım parlamentine saylavlarnıñ bir müddetine 98 yerden 14 yer miqdarından kvotanı berdi.
‘ Qırımtatar Meclisiniñ qararından:
...ebette, Qırımnıñ kelecek parlamentine qırımtatar halqınıñ, sürgün etilgen ermeni, bulğar, yunanlar, almanlarnıñ kefaletli temsilciliklerini kirsetilmesi haqlarını tiklenilmesinen bağlı bütün problemlerniñ birden çezilmesini temin etemez. Şunı qayd etmek kerek ki, qanun ile közde tutulğan qırımtatarlarğa ayırılğan deputat mandatlarınıñ miqdarı, qırımtatarlarnıñ menfaatlarını effektiv tarzda temsil etmek ve qorçalamağa imkãn bergen seviyeden bayağı alçaqtır.
Aynı zamanda da, Qırım Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ ‘Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar aqqında’ qanunğa kirsetilgen qoşmalar Qırım devlet- huquq sistemasında sürgün etilgen qırımtatarlar ve milliy azlıqlarnıñ haqlarını tiklemesine doğrulğan mehanizmlerni tasdiqlamaq yolunda ciddiy adım sayılır, Qırımnıñ eñ ağır milliy, içtimaiy- iqtisadiy meseleleriniñ çezilüv yollarını beraberlikte qıdırmaq, siyasiy dialognı qurmaq imkãnlarını yarata.’
№21, 1993 s. 21 oktãbr
1993 s., 27-29 noyabr. Aqmescitte Qırımtatar II Qurultayınıñ 3 sessiyası keçirildi. Mezkür Qurultay 1994 senesi keçirilmesi planlaştırılğan Yuqarı Şurası ve Qırım Prezidenti saylavlarını muzakere etmek içün çağırıldı. Qurultay, teslim etilgen kvota miqdarını yeterli tanımayım, aynı zamanda qırımtatarlar Qırım parlamentiniñ saylavlarında iştirak etmekni zarur körip, deputatlıqqa namzetler cedvelini tasdiqladı.
‘Meclis reisi Mustafa Cemilevniñ maruzasından: kvota ve parlament saylavlarında iştiragına qarşı çıqqanlar ekseriyetnen böyle sebeplerini añlatalar:
1. Berilgen kvotalar yeterli degil ve parlamentte qırımtatarlarınıñ menfaatlarını effektiv tarzda qorçalanmasını temin etmeyler, amma öz iştiraginen qırımtatarlar bu kolonist parlamentini legitimli yapqan kibi olalar.
2. Qırımtatarlarınıñ böyle şaraitlerde parlamentte iştiragi qurultay tarafından qabul olunğan ‘Qırımtatarlarınıñ milliy muhtariyeti aqqında deklaratsıyası’nda beyan etilgen esaslarına uyğun kelmey ve halqımıznıñ esas maqsadı olğan öz Vatanımızda milliy-territorial devletçiliginiñ tiklenmesinden red etüv kibi sayılır.
3. Qırımtatarlarınıñ parlamentinde iştirak etilmesi ve bundan da ğayrı, parlamentke halqnıñ eñ güzel intellektual küçleriniñ ketmesi Qurultay ve Meclisniñ iş ve emiyetini zayıflaştırır, Meclis ve qırımtatar deputatlar korpusı arasında tartışmalar yüz berse ise, parlamentte ve bütün halq arasında da birlik yoq olur..
Men özüm, qırımtatar Meclisiniñ reisi olaraq, parlament işinde semetdeşlerimizniñ iştiragi zarurlığınıñ tarafdarı olam ve ketirilgen sebeplerni esaslı dep saymayım.
Kvota yeterli olmağanınen razım, amma miqdarlıq er vaqıt ve er şeyni çezemez. Yuqarı Şurasınıñ nevbetteki terkibi bu qadar şovinistik olmaz ve onı daa çoq demokratik ve real şekilde tüşüngen insanlar teşkil eter ve bu insanlar bizim temsilcilerimizge bir çoq suallerniñ çezilmesinde qoltutarlar degen ümütimiz bar.’
№24, 2 dekabr 1993.

1994 s. 27 mart. Qırımtatar çoqmandatlı milliy okrugında Qırım Yuqarı Şurasınıñ saylavları olıp keçti. Saylavlarda 102379 qırımtatarı iştirak etti. Qurultay cedveline 89,3% saylavcı semetdeşlerimiz qoltuttı. Bu munasebet ile yañı parlamentte bütün 14 deputat yerini Qurultay vekilleri aldı.
‘ Matbuat konferentsıyasında saylavlarnı bozuv faktları yer aldı. Bular- ‘saylavlar vaqtında teşviqat, bir qolğa bülletenniñ bir qaç nushasını berüv, saylav komissiyasınıñ azalarına ve saylavcılarğa ‘Rüsiye’ blogu tarafından eziyet kösterildi.. Konkret şekilde NN 36/14. 32/9, 32/7.’
№7, 7 aprel 1994 s.
1994 s., aprel. Qırım Yuqarı Şurasında ‘Qurultay’ fraktsıyası teşkil olundı. O Qurultay cedveline binaen saylanılğan 14 deputattan ibarettir.
‘ 17 aprel künü çoqmandatlı qırımtatar okrugı boynca Qırım YŞ deputatlar fraktsıyasınıñ toplaşuvı olıp keçti.
Toplaşuvda fraktsıyanıñ reisi, onıñ muavini ve kãtibi saylanıldı. Bular Refat Çubarov, Nadir Bekirov, Nariman Abdureşitov oldılar.
Toplaşuvda saylanılğan deputatalarınıñ Yuqarı Şurası komissiyaları boyunca evelden yerleşmesi keçirildi.»
№8, 21 aprel 1994 s.
1994 s., 18 mayıs. Qırımtatarlar sürgünlikniñ 50 yıllığını qayd ettiler. Qırımnıñ bütün rayon ve şeerlerinde matem mitingleri keçirildi, Aqmescitte, Canköy, Bağçasaray, Süren, Urojaynoyede demiryol vokzal binalarında memorial tahtaları açıldı. Aqmescitteki merkeziy meydanında 25 biñli matem mitingi keçti.
’19-22 mayıs künü 1994 s. yañı saylanılğan Qırım Yqarı Şurası qırımtatar halqınıñ öz özüni tayin eitlmesine haqqını qaba bozğan ve Ukrainanıñ devlet muhtariyeti ve territorial birliginiñ zayıflaştırılmasına yollanılğan bir sıra aktlarnı qabul etti. Böyle kibi qararlar Qırımda ve Ukrainada siyasiy vaziyetini fenalaştırır ve vatandaşlar arası ve devletara silãlı tartışmanıñ yer alınmasına imkãn yaratır. ..böyle vaziyette qırımtatarlarınıñ meseleni tek barışıq mühitinde çezmege imkãnı olğanından dolayı qırımtatar Meclisi qarar ete:
1. Qırımtatarlarınıñ milliy temsilcilik sisteması ve öz-özüni idare etüv organlar öz faaliyetinde halqara huquq normalarına, Ukraina qanunları ve Anayasasına, Qurultay ve Meclis qararlarına riayet etmek...’
№10, 26 mayıs 1994 s.
1994 senesi dekabr. Qırımğa 200 biñden ziyade qırımtatar qayttı.
‘ Kerç şeeriniñ etraflarında Kapkanı köyünde 3 yıl evel qırımtatarlarğa topraqlar ayırılğan edi. Bugünde artıq 100-den ziyade qoranta özlerine ev ve qonaqlar qurdılar... poçta teminlevinen pek problemli. Yerli poçta hadimleri sakinlerge ne gazeta, ne mektüplerni ketirmeyler. Poçtalyonlar soqaqlardaki balçıqtan yürmege imkãnı olmağanına şikãyet eteler. Yollarnıñ tamiri bitirilmey, bundan da ğayrı suv ağları içün tranşeyalar qazılğan- bu da bayağı problemlerni doğura. Acele yardım maşnaları, suv, gaz ketirgen maşnalar da kelip olamaylar. Amma esas problema- köyde suv olmağanıdır. Borular tranşeyalarğa kirsetilgen, amma suv yoq. Kapkan köyüniñ sakinlerine ‘Emin-qale’ şirketiniñ hadimleri bu yılnıñ 1 sentãbrge suvnı keçirmege veda etken ediler, amma alã daa bir şey yapılmağan. İnsanlar suvnı satın almağa mecburlar. Hasta ve qartlarnıñ suv almağa imkãnları yoq. Aynı şu yollar tamir etilmegeninden evlerine pensiyalarını ketirip olamaylar.- N.Batalova. Kerç şeeri.’
№21, 18 noyabr 1994 s.
1995 s., 18 noyabr. Aqmescitte Qırım müsülmanlarınıñ I Qurultayı keçirildi.
‘ Qırım müftisi olaraq Borçoqraq qasabasınıñ sabıq imamı Nuri Mustafa saylanıldı. Onıñ muavini ise Sabri Asanov oldı.
Mustafa Cemilev Qurultayda çıqışta bulunıp, ‘Qırım islamnıñ gürleşmesine muhtac’ dep beyan etti. Bu sözler ğayet aktualdır- bugünde Qırımda 70-ten ziyade cami çalışmaqta, inqilãptan evel ise 1700 cami bar edi. Cenkten soñ devirde olarnıñ yarısı viran etildi, yarısı ise alã daa tükãn, mağaz ve diger hocalıq odaları olaraq işletile.’
№22, 27 noyabr 1995 s.
1996 senesi, 26-29 iyün. Aqmescitte qırımtatar Qurultayınıñ III sessiyası keçirildi. Delegatlar siyasiy- huquqiy suallerni ve qırımtatarlarınıñ avdet meselelerini muzakere ettiler. Meclisniñ yañı terkibi saylanıldı, reis ise kene Mustafa Cemilev oldı.
‘Bu Qurultay keçkeninden şunen farq ete edi ki, endi sabıq Meclisiniñ terkibine nisbeten bayağı büyük oppozitsıyası bar edi. Oppozitsıyanıñ özegini delegatlar QMAT - qırımtatar milliy areketiniñTeşkilãtınıñ azaları teşkil ete ediler. Olar, Qurultay fraktsıyasından YŞ deputatlarını razılıq mevamında turğanlarında ve Qırım ve Ukraina akimiyetine boysunuvlarında qabaatlap, Qırım YŞ terkibinden fraktsıyanı çıqarmaq ve küreşniñ diger şekillerine, şu cümleden vatandaşlarınıñ faal narazılıq aktsıyalarına keçmekni talap ete ediler.
Bu vaziyetini izaat eterek, R.Çubarov böyle ayttı: ‘ bugün qırımtatar meseleni çezüvniñ eki yönelişi çatıştı. Birincisi- izçen iş demektir, mında qoyulğan maqsatnı amelge keçirüvde siyaset- imkãniyet sanaatıdır printsipi işletile. Ekincisi ise mümkün olğanı qadar radikal, musbet olsa bile, maqsatlarnıñ qoyulması demektir. Ne yapmaq kerek olğanı aytıla, amma nasıl yapmaq kerekligi añlatılmay.’
№13, 8 iyül 1996 s.


1997 s. 1 yanvar. Qırımğa 262000 qırımtatarı qaytıp keldi. Şeerlerde 58100(22,7%), qalğanları ise köylerde yerleştiler. İşsizlik seviyesi 60 % teşkil etti. Öz evleri olmağanlar- 43%(120 biñge yaqın). 22 biñge yaqın qoranta soñunace qurulmağan evlerde, abadanlaştırılmağan qasabalarda yaşay ediler.
1997-1999 ss. Qırımtatar Meclisiniñ teşebbüsi ile OONnıñ qaçaqlarnıñ işleri boyunca Baş komissarnıñ idaresi, Ukrain devleti tarafından desteklenilgen qırımtatarlar ukrian vatandaşlığını kütleviy tarzda almaları boyunca cemaat kampaniyası. Bu kampaniyanıñ neticesinde ukrain vatandaşlığını 100 biñge ayqın qırımtatarı aldı, olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan, amma yaqın zamanda Qırımğa köçip kelmege niyetleri olğanlardır.
‘ Ukraina iç iler Nazirliginiñ resmiy malümatlarına köre, 1997 s. 1 noyabrge Qırımda 248.784 qırımtatarı resmiy qayd etilgen. Olardan büyükler-155.769 adam, balalar- 92.997 adam.1991 s. 13 noyabrge qadar kelgen kerçek vatandaşlar olaraq 146.900 qırımtatarı sayıla. Vatandaşlıq aqqında qanun amelge keçirilgende Qırımğa 101.800 adam keldi, olardan 77.800 Özbekistandan, 8.600 Rüsiyeden, 15.400 SNGnıñ diger devletlerinden. Daa 13.700 insan Ukrainağa mında vatandaşaıq institutı kirsetilgeninden soñ, amma olar yaşağan memlekette bu institut daa qabul etilmegeninden evel kelgenlerdir.(qayd etmeli ki, bu malümatlar Qırım Yuqarı Şurası tarafından azırlanılğan raqamlardan farq ete. Bu bilgilerge köre, 164.638 qırımtatar- saylamağa haqqı bar olğan yaşındalar, olardan 91.910 ukrain vatandaşlığına nail oldılar.)’
№22, 8 dekabr 1997.
1998 s. mart. Ukraina Yuqarı Şurası saylavlarında ilk sefer eki qırımtatar vekili saylanıldı- Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov. Amma diskriminatsıon şaraitler, şü cümleden kvota sistemasınıñ lãğu etilmesi ve qırımtatarlarnıñ büyük qısmı ukrain vatandaşlığına saip olmağanları sebebinden olar QMC Y Ş öz vekillerini saylamağa imkãnını bermediler.
’29 mart künü Qırımdaki saylavlar davağa yaqın şaraitlerde keçirildi.
24 mart künü saat 12-lerge 4 biñden ziyade qırımtatarı Aqmescitniñ merkeziy meydanında olarnıñ kelecek saylavlarda iştirakları boyunca Ukraina YŞ-nıñ qararını diñlemek içün toplaştılar. Saat 14-ge Ukraina parlamenti Ukrainanıñ saylavlar aqqında qanunğa deñişme ve qoşmalarnı kirsetilmesine destek köstermegeni belli oldı.
Aqşam Meclisniñ acele toplaşuvı ötkerildi. Mında eki qarar alındı. Birinciden, 28 mart künü Aqmescitte qırımtatarlarınıñ mitingini keçirmek, ekinciden ise 29 mart künü bütün semetdeşlerimizge ukraina vatandaşlığı bar ya da yoq olğanına baqmadan saylav uçastkalarına kelmek.
Qırımda saylavlar tınç keçti. Qırımtatarlar tarafından saylav uçastkalarında piketler keçirilmedi. Saylav neticelerine kelgende, olar qırımtatarlarnı ayrette qaldırmayıp nevbetteki sefer qırımtatarlarınıñ akimiyet organlarında temsilcilik problemasını çezilmesi şimdi amelge keçirilgen saylav sisteması deñiştirilmegence imkãnsız olur.
№7, 7 aprel 1998
1999 s., 18 mayıs. Aqmescit merkeziy meydanında qırımtatarlarınıñ 50 biñli matem mitingi. Bu miting Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kollonna yurüşiniñ yeküni oldı. Ukraina Prezidentiniñ emiri ile ukraina prezidenti yanında qırımtatar halqınıñ temsiller keñeşi meydanğa ketirildi. Keñeşniñ terkibine qırımtatar Meclisi bütünley kirdi.
‘ Qırım premyerı Sergey Kunitsin Meclis liderleri Ukraina prezidentinen körüşüv neticelerine yüksek qıymet kesti. Onıñ sözlerine binaen, qırımtatar halqınıñ temsilciler Keñeşiniñ peyda etilmesi- ‘qırımtatarlarğa qarşı devlet yolbaşçısınıñ ilk musbet ciddiy adımıdır.’ Devlet başınıñ misalinde muhtariyetniñ icra akimiyetiniñ yolbaşçısı da vatanğa qaytqanlarğa musbet adımlar yapmağa başladı.
20 mayıs künü premyer meclis yolbaşçılığınen körüşti. 3 saat devam etken bu körüşüvniñ esas neticesi-Kunitsınnıñ muhtariyet akimiyetiniñ yerlerde qırımtatar temsilciler keñeşlerini meydanğa ketirilmesi aqqında qararını imzalamağa azır olğanıdır. Bu keñeşlerge yerli meclisler vekilleri kirecekler. Muhtariyet akimiyetiniñ başından farq eterek Leonid Graç prezident emirini ğayet suvuqlıqnen qarşıladı. Muhtariyet parlamentiniñ spikeri bu vesiqa ‘ Qırımdaki vaziyetini kerginleştirdi ve eki tarafnı biri birine çatıştırdı’ dep tasdiqlay. Böyle kibi munasebet zaten ayrette qaldırmay.’
№10, 25 mayıs 1999



2001 s., 9-11 noyabr. Aqmescitte Qırımtatarlarınıñ IV Qurultayınıñ I sessiyası keçti. Qurultay delegatları ilk sefer qarışıq saylav sisteması boyunca saylanıldılar: 200-i majoritar printsıpı boyunca, 50-si proportsıonal(saylav bloklar ve cemaat teşkilãtlarından) boyunca.
Meclis reisi olaraq kene de Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ qalğan 32 azasını, teftiş komissiyasınıñ yañı terkibini sayladı.
‘ Biz ileride delegatlarnı saylav sistemasını mukemelleştirilmesine ğayret köstercekmiz. Kelecekte eki basamaqlı sistemasından delegatlarnı doğrudan saylavlarına keçip olurmız. Bizim saylavlarımız mümkün olğanı qadar açıq, demokratik olğanını isteymiz, çünki saylavlar ne qadar demokratik olsa, halq arasında o qadar da Qurultayğa, onıñ delegatlarına ve Mecliske ürmek artar.’
№20-21, 27 noyabr 2002 senesi
2002 s., 31 mart.
Keçken saylavlarda Ukraina Yuqarı Şurasına ‘Bizim Ukraina’ saylav blokundan Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov saylanıldı. QMC YŞ-na 8 qırımtatar deputatı keçti( olardan 7-si Qurultay tarafından desteklenildi, umumen ise QMC YŞ-da 100 deputat, yerli şuralarğa-992 deputat( deputat korpusınıñ umum terkibinden 13,9%)
‘Keçken saylavlar şunu kösterdiler ki, qırımtatarlarnıñ akimiyet temsilcilik organlarına keçüvniñ real mehanizmi olmağanından saylavlar neticelerine tesir etmege ğayet ağır. Qurman rayonında okruglarından birisinde kommunistler qırımtatarlar keçmesin dep, öz Hmelnitskiy namzetini alıp Tsekovğa qoltuttılar. Diger yerlerde kommunistler öz qırımtatar namzetleri yerine Qurultay tarafından tevsiye etilgen namzetlerge qarşı olaraq Ayder Memetov, Reşid Memiş kibilerni teklif ete ediler. Amma kommunistlerniñ bu hayin oyunını qırımtatarlar evelden añladılar. Kommunistler qırım parlamentinde semetdeşlerimizniñ sayısı mümkün olğanı qadar az olması içün añlı şekilde qırımtatarlarnı bölmege ıntıldılar.’
№6, 10 aprel 2002