www.avdet.org

(Milan Leliç, ‘Glavred’ dergisi)
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev- sovet devrinde dissident areketiniñ canlı abidesidir: ‘sovetlerge qarşı’ faaliyeti içün o apshanelerde ve sürgünlikte 15 yılğa yaqın keçirdi. Mustaqil Ukraina zamanlarında Cemilev- qırımtatarlarınıñ temsil organı-Meclisniñ deñişilmez reisi Yuqarı Şurağa bir qaç defa saylanılğan edi. ‘Glavred’ Cemilevnen Viktor Yanukoviçniñ ğalebesinden soñra qırımtatarlarınıñ vaziyeti, Qırımda ekstremist teşkilãtlar, topraqlarnı samozahvatları(öz küçünen almaları) ve daa bir çoq meraqlı şeyler aqqında laqırdı etti.
- Cemilev efendi, bugünge Bağçasaray vilãyet devlet memüriyetiniñ başı İlmiy Umerov öz vazifesinden boşatıldımı? Bu vaqia yüz berse, siz, qırımtatarlar, öz nezaretini kösterip, akimiyet organlarında vazifelerini taşlacağıñız aqqında aytqan ediñiz?
- Ukraina prezidentiniñ saytında V.Yanukoviçniñ İlmi Umerovnı eda etken vazifesinden boşatılması aqqında emiri derc olunğan. Amma Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki temsilciliginden telefon açıp, bu emirni Umerovnı tam şekilde boşatılması dep daa qabul etmemek kerek eken. Çünki böyle bir qaideler bar eken- sabıq prezident tarafından tayin etilgenlerni başta işten çıqaralar, soñra ise yañı Prezidentniñ emri ile yañıdan şu vazifege tayin eteler. Belki de öyle de olur, em de Prezident memuriyetiniñ başı maña Umerov öz vazifesinde qalacağını işandırdı. Amma onı işten çıqaralacağı da olucıdır.
Qırımtatarlar muhtaryetniñ bütün akimiyet organlarından göñülli ketecekleri aqqında laflar prezident saylavlarından ve QMC Nazirler Şurasınıñ reisi öz rasist neşirler ile er kesge belli olğan qırım militsıyasınıñ sabıq başı A. Mogilöv olacağı aqqında öşeklerden soñ birden peyda oldılar. Em de, bizge belli olğanı kibi, öz aralarında muhtariyetniñ başı o olsa, akimiyet strukturalarını ‘tatarlardan temizleycegi’ aqqında aytqan eken. Ebette, milliy alãmetke köre, ya da siyasiy baqışlarından dolayı işten çıqarıluv haqsız ve qanunğa zıt kele, amma biz yahşı bilemiz ki, birisi vazifesinden boşatmaq kerek olsa, sebep er vaqıt tapılır, ya da tüşünip çıqarılır.
Mogilöv muhtariyetiniñ Nazirler Şurasınıñ reisi olmadı( o daa da yükseklerge üçtı, bütün devletniñ iç işler naziri oldı), amma böyle laflar daa devam etildi, çünki muhtariyetniñ yolbaşçılığı akimiyet strukturasında qırımtatarlarınıñ sayısını birden eksiltti. İslãm terek rayonı memuriyetiniñ başı vazifesinden Kadır Osmanov boşatılğan soñ ise, bu rayondan Meclis adına nevbetten tış milliy Qurultayını keçirip, böyle rasist siyasetke qarşı umummilliy aktsıyanı keçirmek teklifi keldi.
Kadrlar meselesinde Qırımtatarlarğa qarşı diskriminatsıon siyasetine dair biz 13 mayısta Yanukoviçnen körüşüvde de laqırdı etken edik, zarur tedbirler körmege de teklif etken edik. Prezident bizni diqqatnen diñlep, biz bahs etken problemlerni çezmek mümkün, amma er şey biz yañı akimiyetnen nasıl munasebette bulunacağımıznen bağlı olğanını ayttı. Ebette, bu yerde Yuqarı Şurasında qırımtatarlardan yekãne deputatı hüküm etken koalitsıyasına keçkeni közde tutula edi.
- Sizge qırımtatar problemleriniñ çezilmesine qarşılıq olaraq ‘...’ olmağa teklif etken edilermi?
- Er alda öyle de aytmaq mümkün, çünki men prezidentke onen konstruktiv işbirlikte bulunmasınıñ, ‘Naşa Ukraina’ (Bizim Ukraina’) fraktsıyasınıñ hüküm etken parlament koalitsiyasına muayen şartlar ile(eñ evelã anda kommunistler olmaması) kirmesiniñ tarafdarı olğanımnı, fraktsıya başına bu mevzu boyunca subetler keçirmek imtiyazlar berilgen mektüpni imzalanğanımnı, amma eñ azdan 37 zaruru imzadan tek 25 deputatnıñ imzasını toplap olğanımızdan dolayı bu olmağanı ve daa çoq deputatnıñ imzasını toplamağa ihtimalı olsa, men daa bir onı imzalamağa azır olğanımnı bildirdim. Prezident ise, koalitsıyanı artıq kimse deñiştirmeycegini ve laf tek şahsiy keçüv aqqında yürsetile bilecegini añlattı. Bunu ise, birinciden, men bir vaqıt yapamam, ekinciden de ne Meclis ne Qurultay buna razılığını bermezler, çünki böyle alda ille ‘qırımtatarlar unvanğa satıldılar’ degen laflar ortağa çıqacaqlar.
Soñra ise Kadır Osmanovnı işten çıqardılar, İnternette İlmi Umerov yerine Herson vilãyetinden Regionlar Partiyasınıñ azası olğan Seytumer Nimetullayevni qoyacaqları eşitildi.
- Ne içün Umerovnı Nimetullayevge deñiştirilmesi bu qadar printsıpialdir? Ekisi de qırımtatarlardır? Demek ‘özünki’ ve ‘özünki olmağan’ tatarlar barmı?
- Bu yerde melese millette degil. Mesele şunda ki, bu insan semetdeşlerimizniñ işançını qazandımı yoqmı. Biz öz vaqtında atta Meclis azlarına diger milletlerge mensüp insanlarnı saylay edik. Bu Nimetullayevge kelgende ise, mında bir sovet ameliyatı köremiz. Sovet akimiyeti vaqtında, onıñ halqımızğa nisbeten diskriminatsıon siyaseti ile, er vaqıt halqından çette turğan bir qaç qırımtatarnı tuta ediler.
- Umerov işten çıqarılsa, nevbetten tış Qurultay keçirilecekmi, qırımtatarlar akimiyet organlarından keteceklermi?
- Fikrimce, Qurultay bir şeyge baqmadan keçirilir, çünki biz yerli saylavlar ile belgilenmelimiz. Amma Qurultayımıznıñ toplaşuvında bu sual mıtlaq yer alacaqtır.
- Qırımtatarlar akimiyet organlarından ketmelerine dairmi?
- Qurultay nasıl qarar berse, oyle olur. Bu suallerge çeşit noqta-i-nazarlar bar.
- Baş- Nazir Nikolay Azarov yaqında tatarlarğa nisbeten ‘ iç bir ultimatumge yer bermecegi’ni bildirdi. Siz organlardan ketip, öz özüñizge zarar ketirmezsizmi?
- Birinciden biz iç bir ultimatumnen çıqışta bulunmaymız, biz tek kadr meselesinde aqılsız, diskrimintasıon sitasetke qarşı areketler aqqında laf yürsetemiz. Öz memleketiniñ stabilligini qayğırğan er bir devlet adamı eñ evelã meseleni terenden añlamaq ve onı adaletli, Avropa Birliginiñ printsiplerine binaen çezmege tırışmalı. Şimdi ise kimse kimseden qorqmay.
- Qırımda Vasiliy Cartı ve onıñ komandası kelmesinen vaziyet nasıl deñişti, hususan qırımtatarlarğa nisbeten.
- Evelden muhtariyette temsilcilik organınıñ, yani QMC Yuqarı şurasınıñ başı birinci adam sayılsa, Nazirler Şurasınıñ reisi ise muhtariyetniñ parlament ve yolbaşçısınıñ qararlarını eda etse, şimdi ise er şey tam aksine. Evelden parlament spikeri ile Meclis yolbaşçılığı ya da fraktsıyamıznıñ lideri ile sıq- sıq körüşile ve saatlernen bir de bir meseleleriniñ çezilmesini muzakere etemiz. V.Cartınen körüşmek ise bu murekkep bir iştir. Atta onıñ nazirleri aylarnen onen körüşip olamaylar, ayatta nevbette turalar. Bizge de o ebet, bir kere bile kelmedi. Bundan da ğayrı, eşitkenimizge köre, o bir yerge barmazdan evel, anda başta qorucılar kelip o yerni diqqatnen baqıp çıqalar. Amma bir on kün evel o özü meni ve R.Çubarovnı hususan topraq meselelerini muzakere etmek içün davet etti. Umumen vaziyet böyle: biz siziñ problemiñizni çezmek içün qarar aldıq, siz ise onı amelge keçirmege yardım etiñiz. Amma bu qararnı biz doğru sayamızmı, yoqmı, kimseni meraqlandırmay. Misal olaraq, ‘samozahvatlar’ boyunca, yani topraq meseleni çezmek içün komissiyanı teşkil etmege qarar berdiler, ve bizden soramayıp, artıq komissiyanıñ terkibini de belgilediler. Biz olarğa böyle bir qaç komissiyalar meydanğa ketirilgenini hatırlatamız ve soñki komissiya muhtariyet Nazirler Şurası reisiniñ birinci muavininiñ rehberligi altında ve Kiyev vedomstvolarnıñ iştiragi ile bir qaç ay devamında büyük iş yaptı. Bu işniñ neticeleri ve meseleni çezilmesi boyunca tevsiyeler Ukraina nazirler kabinetine çoqtan teslim etilgen. Tek bazı qoşmalarnı kirsetip, onı imzalamağa qaldı. Öyle degil eken! Yañı komissiya kerek, çünki şimdiki akimiyetke işanmaylar eken. Yarın akimiyet kene deñişse, er şeyni başından başlamaq kerekmi? Böyle alda akimiyetke qarşı ealiniñ ürmet duyğuları tamamen yoq olur.
- Demek Qırımda akimiyetniñ deñişmesine siz umumen aytqanda menfiy qıymet kesesizmi?
- Vaziyet eyileşmegeni şübesiz, bazı şeylerde ise aksine fenalaştı. Hususan qırımtatarlarğa nisbeten.
- Mesele tek qırımtatarlarınıñ akimiyet organlarında temsilciliginiñ azlaşqanındamı, yoqsa diger problemler de bar?
- Kadr meseleleri de pek emiyetli, çünki bir de bir halqnıñ problemini çezmege isteseñ, bu halqnıñ akimiyette temsilciligi olmasa problemlerni çezmege imkãnsız olur.
- Belki böyle alda Qırım Kommunistlerniñ lideri Leonid Graçnıñ Qırımnıñ yañı ükümetine qarşı qırımtatarlar, Ukraina Kommunistik Partiyası ve Yuliya Timoşenkonıñ Blokunı birleştirmek kerekligi aqqında teklifine razı olmaq mantıqlı olur?
- Kommunistler ile bizim iç bir bağımız yoq, tek bazıda deputatlarımız qonuşalar.Kommunistlerniñ mevamları ekseriy meseleler boyunca aslı bizge kelişmey, onıñ içün olarnen birleşmesi aqqında söz bile yürsetilmez, amma bazı allarda ayrı sualler boyunca bizim mevamlarımız teñ de kele bilir. Vasiliy Cartınıñ işten boşatılması aqqında da laflar yürsetildi, amma mesele onıñ şahsiyetinde degil ki. Onıñ yerine Kiyevden ya da Makeyevkadan Qırımdaki vaziyetini ve onıñ problemlerini aynı seviyede añlağan, aynı üslüpte çalışqan birisini yollasalar, ne deñişir ki?
- Yani Cartı- sadece vaziyetniñ esiri demek mümkünmi?
- Men şahsen öyle añladım ki, onıñ esas vazifesi- özüne sadıq olğan insanlardan akimiyetke ..vertikal Bu problemanı bilelermi, yoqmı, olar faydalı bir şey yapıp olurlarmı, yoqmı- bular episi ekinci yerde.
- Kütleviy haber vastalarından eşitilgen haberge köre, qırımtatarlar akimiyet organlarından ketmeleri aqqında ğayesine halq arasında er kes qoltutmay. Bu sualler boyunca qırımatatralr arasında da birlik yoqmı? Tatarlarnıñ bir qısmı yañı akimiyetke qoltutamı?
- Birinciden, qırımtatarlarınıñ akimiyet organlarından bütünley ketmeleri aqqında laf yürsetmek daa ertedir. Bu daa sadece deputatlarımız ve bazı regional meclisler azalarınıñ teklifidir. Qararnı ise Qurultay çıqaracaq. Ekinciden de, bütün halq tam bir fikirde olması pek siyrek rast kele. Amma Meclis ve Qurultaynıñ diger içtimaiy- siyasiy teşkilãtlardan farqı şunda ki, olar bütün halqnıñ demokratik usulınen saylanılğan temsil organlarıdır. Onıñ içün halqnıñ eñ büyük qısmı olarnıñ qararlarına riayet ete.
- Qırımtatar teşkilãtlarnı birleştirmege tırışılamı? Meclis ‘Avdet’, ‘Namus’, ‘Milliy Firqa’ kibi teşkilãtlarnen bağ tutamı?
- Meclis diger teşkilãtlarnen birleşip olamay, çünki o bütün halqnıñ temsil organıdır. Qırımtatarlarınıñ az çoq nufuzlı içtimaiy- siyasiy teşkilãtları Qurultay delegatlarınıñ ve meclis azalarınıñ bütünhalq saylavlarında iştirak ettiler. Onıñ içün olar özleri saylağan organnıñ qararlarına riayet etmeliler. Amma ‘Milliy Firqa’ dep adlandırılğan teşkilãt Qurultay delegatlarınıñ saylavlarına boykot yaptı ve anda olarnıñ vekilleri yoq. Zaten o öz vekillerini milliy Qurultayğa yollap olamaz edi, çünki firqanıñ tesir ve nufuzı ğayet sıñırlıdır. Olarnıñ liderleri özleri haber etkenlerine köre, ‘gürleşüv’ devirlerinde firqanıñ saflarında 23 adam buluna edi, şimdi ise ondan da azdır. Buña baqmadan bu eñ şamatalı teşkilãttır, çünki olarnıñ esas vazifelerinden biri- meclisniñ er bir qararına qarşı çıqmaqtır. Bu sebepten de olar ayaqta turalar, çünki mecliske qarşı tış qayrağan rüsiyeci küçler olduqça çoq ve olar Mecliske qarşı çiqqan er bir gruppağa memnüniyet ile qoltutalar, olarnıñ arizalarını neşir eteler. Aynı böyle birleşüv 2008 senesi avgust ayında yer alğan rüsiye-gurcistan cenkinde Rüsiye abhazlar ve cenübiy osetinlerni qorçalağan kibi körünip, Gurcistannıñ bir qısmını işğal etkende D.Medvedevniñ adına qırımtatarlarını da ‘Ukrainanıñ genotsıd siyasetinden’ qurtarmaq ricasınen muracaat etti. Bu provakatsıon arizağa qarşı mahsus press-konferentsıyada esas qırımtatar teşkilãtları çıqışta bulundılar. Soñra ise, ne içün böyle yaptıñız degen sualge, ‘Ya biz aqqında matbuatta o qadar şey yazıldı da..’ dep cevap berdiler. Amma bu yerde olarnıñ daa çoq şeref qazanmaq degil de, biraz para qazanmaq arzuları bar edi.
- Meclisten ğayrı bu teşkilãtlarnıñ qırımtatar cemaatçılığına tesiri ne derecededir?
- Biz bir vaqıtları, Kiyevdeki mutehassılarnıñ yardımı ile öz semetdeşlerimiz arasında serbest içtimaiy sorav ötkergen edik: öz temsil organına nasıl baqalar, siyasiy meraqları nasıl, qırımtatar siyasetçilerinden kimge daa çoq işanalar ve diger 30-dan ziyade sual berilgen edi. Neticelerge köre, Mecliske qırımtatarlarınıñ 65-70% işana. Amma bir çoqları böyle cevap bere ediler: ‘Bu qırımtatarlarınıñ iç işidir, men bu sualge cevap bermeycem’. Amma meclis işinden memnün qalmaq, ya da qalmamaq- pıtraqlı iştir. Mına menden sorasañız, men de, reis olsam bile, Meclisniñ işinen memnün degilim dep aytar edim. Çünki biz kerçekten de semetdeşlerimizniñ bütün problemlerimizni çezip olamaymız.
- Keçken sene KHV bazı radikal islamist teşkilãtlar sizge suiqast yapmağa tırıştılar. Bu haber kerçeknen teñ kelemi? Böyle telükeler şimdi de yer alalarmı?
- Qırımda kerçekten de çeşit müsülman aqıntılarınıñ temsilcileri bar ki, olar tek öz tarafdarlarını ‘doğru’ saya, qalğanlarını ise ‘yañlışqan’larğa kirseteler. Bazıları atta qırımtatar Meclisi, Qurultayını, Qırım müsülman diniy idaresini da ‘yañlışqan’lar dep sayalar. Keçken sene oktãbrniñ soñunda meni Qırımğa kelgen Ukraina iç işler naziri Y.Lutsenko davet etip, meni eken ölüm cezasına oğratmağa niyetlengen ‘Takfir-val Hicra’ sektanıñ bir qaç azası apske alınğanını bildirdi. Nazirnen körüşmezden bir qaç saat evel men bu haberni Ukraina Havfsızlıq Hızmetiniñ Qırım bölüginden aldım. Soñra ise nazir aynı bu habernen televideniyede de çıqışta bulunğan edi. Bundan soñ ise jurnalistler üstüme atılıp, bu fevqulade haber boyunca menim fikrimi bilmege istediler. Öz cevaplarımda men bu haberge dair tam bir cevap bermedim, çünki alã daa kerçegini bilmeyim. Aynı zamanda da, men öyle bir fikir bildirdim ki, böyle kibi niyetler yer alsa bile, apske alınğanlar tek başqa bir küçlerniñ elinde bir silãdır. Men daa şunı hatırlattım ki, eki ay evel, Ukrainadan eki rüsiye diplomat köçürilgen edi. Olar Qırımda separatist rusiyelicilik teşkilãtlarını faal tarzda desteklegenleri içün qabaatlana ediler. Odessadaki baş konsul V.Lısenkoğa da Meclis yolbaşçılığını yoq etmege ve olarnıñ yerine rüsiyecilerni ketirmek vazifesi avale etilgen edi. Amma nasıl usulnen ‘yoq etmek’ kerekligi qayd etilmegen. Bütün rüsiye kütleviy haber vastaları bir sesnen bu haberni Rüsiyege iftira dep adlandırdılar.
Oktãbrdeki bu fevqulade haberlerden soñ evime apske alınğan birisiniñ anası ve ömürarqadaşı keldiler. Olar ağlap, apske alınğan böyle hainlik aqqında atta tüşünip olamay edi, tetqiq vaqtında onda tapılğan silãnı militsiya hadimleri özleri qoyğanları ve il. ayttılar. Yani, bu iş boyunca pek çoq sual bar.


-Meclis totalitar islamist sektalarnen küreşinde iştirak etemi?
-Şimdilik o qadar diqqat cekici ekstremist areketler yer almağan edi. Amma fenası şu ki, böyle ekstremist teşkilãtlarnıñ faaliyetini kestirmekte devletten iç bir destek kösterilmey. Er alda aksine, QMC din cumhuriyet komitetiniñ başı ekseriyetnen totalitar sektalarnıñ vekilleri toplaşqan ‘mustaqil’ dep adlandırılğan müsülman diniy cemiyetlerniñ resmiyleştirilmesine yardım etken edi. Küreşniñ esas şekli ise bizde adetiydir- semetdeşlerimizni toplap, bu ya da diger areketleriniñ zararını añlatamız, bunu kütleviy haber vastaları vastasınen darqatamız.
-Qırım Ukraina içün ğayet havflı, yani ana-mına patlamağa azır tüfek kibidir degen fikir bar, bu yerde daa çoq islamist sektalar közde tutula. Siz bu fikirnen razısızmı?
-bu patlamağa azır olğan tüfek demez edim. Sadece bu yerde pek çoq çezilmegen meseleler toplanıp, kerginlik ve radikalizmge temel ola. Sürgün etilgen vatandaşlarnıñ haqlarını tiklenüvi aqqında qanun qabul etilmedi, tarihiy toponimiya qaytarılmadı, bir çoq içtimaiy meseleler çezilmedi, devlet ana tilinde tasil aluv sistemasınıñ canlanuvına yardım köstermey, topraq meselesinde de qalabalıq ve il.- bular episi ekstremizmge yol bere. Bu meselelerni qanun mucibi çezmege ğayretlerimiz ise neticesiz qala. Amma daa çoq telükeli küç şovinist teşviqatında, yani rus tilli haber vastalarında milletlerara tartışmalarını qozğatmaq tırışqanlıqlarında saqlıdır. Şimdiki iç işler naziri bile Stalin tarafından emir etilgen sürgünliklerni aqlasa, yerli faşistler ise bu aqta daa ziyade aytqanları artıq ayrette qaldırmay.
-Bir qaç vaqıt evel tatarlar tarafından yapılğan samozahvatlarında( topraqlarnı aşuv) bir de bir qorqunçlı şey yoq. Bu aqta siziñ tüşünceleriñiz deñiştimi?
- Topraq ayırılması qanun mucibi olması kerek dep sayamız. Samozahvatlarnıñ keregi yoq. Olar daa çoq problem çıqaralar. Amma qırımtatarlarğa hıyanetliknen topraq ayırmağa istemeyip, aynı şu topraqnı akimiyet bir de bir kommertsya strukturasına berse, başqa çare qalmay. Bizge siz qanun bozasız deyler. Biz ise böyle cevap beremiz: biz tam qanunlarğa uyıp yaşasaydıq, sovet, ya da mustaqıllikniñ ilk yılları bizge yazılğan qanunlar olsun, Qırımda qırımtatarlar aslı olmaz ediler.
-Yani qırımtatarlar böyle etip öz yaşayışları içün küreşmege mecbur olalarmı?
-Ebet.Ve biz akimiyetke şunı añlatmağa tırışamız ki,
Eger siz problemlerni, şu cümleden topraq meselesini de, tartışmasız çezmege isteseñiz, çeşit komissiyalarnen vaqıtnı sozıp, ve bu vaqıt içersinde istegeniñizge topraqlarnı ayırıp, şahsiy sermiyalarıñıznı toldurmağa tırışmayıp çeziñiz. Amma akimiyet diñlemege de bir şey istemey, çünki oña bu elverişli degil. Qırımtatarlar öz topraqları içün qabar bermezler, ve zaten imkãnları da yoq.
- Al-azırda topraq samozahvatları devam etemi? Ve ne qadar topraq endi böyle tarzda alınğan?
- Umumen aytqanda, samozahvatlar tahminen biñ eki yüz gektar almaqta. Yani tahminen büyük olmağan sovet kolhoznıñ yeri qadar. Ukraina boyunca er alda yüz kere daa çoq samozahvatlar mevcut, amma diqqat tek Qırımğa ayırıla. Söz kelimi, Qırımnıñ özünde qırımtatarlarnıñ samozahvatları bütün zahvatlarnıñ tek 17 % teşkil eteler. Amma siyaset şundan ibaret ki, aynı qırımtatarlar böyle-şöyle olğanlarını, menfiy renkte köstermeliler. Ukrainada ise yüzlernen gektarlar digerler tarafından, hususan memurlarnen, elde etilip, yavaş-yavaş qurula, nasıldır bir usulnen resmiyleştirile ve soñra da satılğanı kimseniñ diqqatına alınmay.
- Amma samozahvat esnası şimdi devam etemi?
- Yoq, aslı da samozahvatlar çoqtan toqtaldı, şimdi laf bu alınğan topraqlarnı rsmiyleştirilmesi aqqında yürsetile. Başqace zaten olmaz, çünki insanlar anda endi evler qurdılar. Olar yıqtırılsa, birinciden, büyük bir zıddiyet yüz berir, ekinciden de, büyük maddiy masraflar da yer alır.
- Alınğan topraq kölemi tatarlarnıñ ihtiyaclarını qandıramı?
- Qırımda topraq meselesinde adaletni tamamen tiklemek artıq imkãnsızdır. Birinciden, topraq bölüngende, aqılğa yetmegen adaletsizlik kösterildi, çünki qırımtatarlar bu esnasta aslı iştirak etip olmadılar, çünki bunıñ içün kolhoz azası olmaq zarur edi, olar ise o vaqıtta Ukranada yaşap olamay ediler. Ekinciden ise, topraqnıñ büyük qısmı artıq dağıtılğan edi, tek bazı bir kesekler qaldı. Amma bu keseklerni de eñ-evelã sürgün etilgenlerge berilse, kergin vaziyetni biraz tınçlandırmağa mümkün olur edi.
-Samozahvatlar meselesinen ayrıca faal oğraşqan, ‘Avdet’ teşkilãtınıñ lideri Daniyal Ametovge qarşı mahkeme işi açılğanına nasıl qıymet kesesiz?
-Maña belli olğanına köre, organlar onı esasen 2007 senesi 1 oktãbrde Aqmescitniñ çetinde qırımtatarlarınıñ özleri qurğan inşalarını yıqtırılmasına qarşılıq aktsıyasını teşikil etilmesinde qabaatlaylar. Bu topraqlar qırımtatarlar tarafından alınğan soñ teslim etilgen iş adamlarınıñ aqçalarına sımarlanğan deliqanlılarğa qarşılıq köstergen ediler. Tartışma yerine kelip çıqqan militisya hadimleri ve olarnıñ rehberi general A.Mogilöv, satqınlarğa qarşı tedbirler körmek yerine deyerlik olarnıñ tarafına keçip, beraberlikte areket etmege başladılar demek mümkün. Onıñ içün bu yerde Daniyal Ametov öz semetdeşleriniñ topraq haqlarını qorçlavında, qanunğa qarşı çıqmağan areketlerde qabaatlana dep saymaq mümkün.
- Cartı yaqında kütleviy şekilde samozahvatlarnıñ resmiyleştirilmesi aqqında laf yürsetken edi. Bular sadece sözler edimi, yoqsa bu aqta bir de bir tedbirler kösterile?
-İç bir areketler körünmey. Topraq komissiyası artıq yapılğanını tekrarlamağa tırışa. Qırımtatarlar saip olğan topraqlarnıñ cedveli tizilmesiniñ zarurlığı aqqında çoqtan laf yürsetile. Men de, bu işte iç bir problem olmaz dedim, tek bu cedvelini bütün Qırım boyunca tizmek kerek, yani tek qırımtatarlarınıñ degil de, diger millet vekilleriniñ mülkünde neler olğanını bilmek zarur. Bular pek meraqlı malümat olur edi. Bazılarınıñ yüzlernen gektarları bar, digerleri ise 6 sotka bile alıp olamaylar. Amma buna qarşı Qırımda ve hususan Kiyevde ğayet nufuzlı küçler ebette qarşı çıqalar..
- Qırımtatarlarını menfaatlarını daa güzel qorçalamaq içün sizge rüsiyecilerniñ tarafına keçmek daa elverişli olur edi dep tüşünmeysizmi, çünki olarğa Qırımda büyük destek köstereler?
-Qırımtatarlarınıñ menfaatları bütün ukrain halqnıñ amanlığından bağlıdır. Rüsiyeciler teşkilãtları ise öglerinde Qırımnı tutıp almaq ve Rüsiye qoşmaq maqsadını qoyğan teşkilãtlardır. Bu ise qıyın vaziyet, qanlı tartışmalarğa alıp ketken yoldır. Biz ise qatiyen bu yolğa qarşımız ve olarnen bir vaqıt birleşmemiz.
-Bir qaç yıl evel siz meclis reisi vazifesinden vazgeçmege istegiñizni bildirgen ediñiz. Sizni qalmağa qandırdılar. Şimdi ise siz bu aqta daa tüşünesizmi?
-1991 senesi qırımtatar meclis ve Qurultay aqqında qararlar alğanda Meclis reisi olaraq insan tek eki müddetke sayıla bilgeni aqqında açıq aydın aytılğan edi. Amma soñra bu qaideni aldılar. Yani Qurultay istegen vaqıtta toplaşıp, begenmegen reisini vazifeden boşata bilir, onıñ içün bu kibi qaidege iç bir ihtıyac yoq eken. Ebet, deñiştirmek kerek, artıq 20 yılğa yaqın müddet devamında bir insan saylanıla, atta biraz qolaysız. Daa yaş, daa dinamik birisini saylamaq kerek. Kelecek Qurultayda menim rıcamnı qabul etmege söz bergen ediler.


-Qırımtatarlar yerli saylavlarda iştiragı meselesini nasıl çezecekler?
- Qarışıq sistema olacağı sebebinden bizim içün vaziyet ep fenalaşa. Majoritar sistemasında qırımtatarlar arasından deputatlar saylanacağınıñ ihtimalı pek azdır. Misal olaraq, köy şuralarında, qırımtatarlar ealiniñ büyük qısmını teşkil etken yerlerde, biz daa miqdarımızğa uyğun ses ala bilemiz, rayon şuralarında ise ve Muhtariyetniñ Yuqarı Şurasında bizim deputatlarımız pek az olacaq, çünki qırımtatarlar toplu yaşamaylar. Qırımda milliy faktor ise büyük emiyet taşıy ve tek öz seslerimizge inana bilemiz. Soñki saylavlarnıñ neticelerine köre böyle neticege kelmek mümkün ki, qırımtatarlarınıñ tek 70-75 faizi regional meclisler ve qırımtatar Qurultayı teklif etkeni kibi saylay. Bu sebepten seslerni ille coyarmız. Majoritar sistemasında ise bizim şanslarımız daa da azlaşa.
-Bu meselelerini nasıl çezmege tırışacaqsız?
-Bir şey yapmacaqmız. Saylavlarğa ğayet az vaqıt qalğanı sebebinden bir şey aslı yapmağa imkãnsızdır. Proportsıonal sisteması boyunca biz olğanından yarısı qadar az ses alırmız, onıñ içün qırımtatarlarınıñ temsilciligi akimiyet strukturalarında ve icra akmiyetinde daa da az olur. Bu da Qırımdaki vaziyetiniñ eyilişmesine ketirmez. Böyle problema misal olaraq Romanyada pek aqıllı tarzda çezile. Anda er bir milletke, sayısına binaen deputat mandatlarına kvota ayırıla, bu deputatlar aynı şu milletniñ seslerinen saylanıla. 1994 senesi bizde de böyle qaide boyunca saylanıla edi, amma Ukraina Anayasası qabul olunğan soñ bu qaideni lãğu ettiler. Amma onı qaytarılması daa da mantıqlı olur edi. Söz kelimi, böyle kibi leyhanı Romanya Avropa Keñeşiniñ Parlament Assambleyasına teklif etmege istey.
- Meclis, ne cemaat teşkilãtı, ne de firqa olmayıp, alã daa Ukrainada resmiy statusına malik olmadı?
- Yoq, bu tam öyle degil. 1999 senesi qırımtatarlar halqınıñ vekiller Keñeşi meydanğa ketirilgen edi. Vekiller Keñeşi aqqında nizamnamede o milliy qurultay ile saylanıla ve Ukraina Prezidenti tarafından tayin etile dep qayd etilgen. Yani Meclisniñ resmiyleştirilmesi qırımtatar halqnıñ vekiller Keñeşiniñ teşkil etilmesinen kerçekleştirildi.
-Bu keñeş cemaat teşkilãtı sayılamı?
- bu cemaat teşkilãtı degil, bu qırımtatarlarınıñ temsil organıdır, Ukraina Prezidenti yanında konsultativ organı kibi. Yañı prezident onlarnen diger Keñeşleriniñ işini toqtatır eken, qırımtatar halqınıñ vekiller Keñeşini qaldırğanı tesadüf degildir. İç olmağanda bu meselede bizni biraz añladılar. Yoqsa, qıyınlıqlar daa çoq olur edi.
- Qırımtatarlarınıñ temsil organlarını resmiyleştirilmesi devam etilmesi boyunca siziñ bir de bir planlarıñız barmı?
- ‘Ukrainada qırımtatar halqınıñ statusı aqqında ‘ qanun leyhası bar. mezkür leyhada Ukraina anayasaınıñ 11 maddesine esaslanıp, qırımtatar Meclisi ve qurultayınıñ statusı aqqında añıla. Yani bu strukruralarını resmiyleştirmege aceti yoq, olarnı sadece qanun boyunca qabul etmek kerek.
-Ya aysa bu qanun ne içün alã daa qabul olunmağan?
-bir çoq hurafatlar mevcut. Olardan birisi şundan ibaret ki, buna qırımtatarlarğa ruhset etilse, onlarnen diger milletler de bunu ister. Amma bu yerde böyle telükeni qaydan çıqardılar, añlaşılmay. Aslı diger milletlerniñ böyle kibi organlarını meydanğa ketirmege ihtiyacları yoq. Olarnıñ episiniñ Ukraina tışında öz tarihiy Vatanları bar. Tek qırımtatarlarınıñ Qırımdan ğayrı diger tarihiy vatanları yoq.