www.avdet.org

Oskar Uayld yaza edi ki, dünyanı yırcılar yaratalar ve onı arzu etkenler içün yaratalar. Öyle yırcılardan biri Sabriye Erecepova edi, öz sesinen er biriniñ añında Qırımnıñ güzelliklerini canlandıra edi. O, er bir insan içün yırlay edi: onıñ sesi er bir qırımtatarnıñ yüreginde yañğıray edi. Sabriye-hanım qırımtatar halqınıñ istidatlarını, milliy oyun ve yır repertuarınıñ zenginligi ve dülberligini, oyuncı ustalığınıñ yüksek seviyesini mutehassıs seviyede köstergen birinci icracı edi.

Sabriye Erecepova 1912 senesiniñ 12 iyul künü Bahçisarayda oca Kerim Cemilevniñ ailesinde dünyağa kele. Anası, Sayde-hanım şair Cemil Kermençikliniñ tatası edi. Mektepte oña qırımtatar tili ve edebiyatı derslerini Osman Aqçoqraqlı bere edi. Soñra öz hatırlavlarında Sabriye-hanım yazar: “Osman oca maña, başqa talebelerge baqqanda, başqacasına davrana edi. Ne içün, bilmeyim, ya da yahşı yerleğenım içün, ya da onıñ edebiyat derslerini sevgenim içün. O, maña oqumaq içün çoq kitap ketire edi... Olar, şübesiz, ilerideki sanada işime pek yardım ettiler...”.
1928 senesi belli oyuncı Sara Baykinanıñ yıldönümi qayd etilgende, ilk defa hornen sanağa çıqa. Vokal ve muzıka derslerini qırımtatar muzıkasını yahşı bilgen Varvara Hanbekovadan ala edi. Öz hatırlavlarında Varvara Karpovnanıñ büyük tesirini qayd ete, onıñ yardımı ile Sabriye hanım halq yırınıñ sırlarını, icra ustalığınıñ inceliklerini bildi. 1932 senesinden Qırım radiosında halq yırlarını icra ete edi.
1935 senesi Yalta kinostudiyasında çıqarılğan “Zaporojets za Dunayem” filmde Sabriye Erecepova kadrdan tış “Mecbur oldım” ve “Pencereden qar kelir” qırımtatar yırlarını icra etti.
1939 senesi Sabriye-hanım Moskvada I Bütünbirlik estrada konkursında “Noğay beyitleri” yırınen iştirak etti. İcranı bis ile qarşıladılar, jüri reisi İsaak Dunayevskiy seyircilerni tınçlandırmağa mecbur edi. “İstidatlı yaş yırcı” mukâfatı ile taqdirlengen edi. O vaqıt birinci kere televideniyede çıqışta bulundı. Endi bir yıldan oña Qırım ASSR’de nam qazanğan artist unvanı berildi.
1941 senesi, Ulu Vatan cenki başlağanınen, askerler ögünde çıqışta bulunmaq içün ansambl teşkil etildi, onıñ terkibine S.Erecepova da kirdi. Amma bu seneniñ oktâbr ayında keri çekilüv sebebinden ansambl qapatıldı. Cenk yılları sürgünlikke qadar S:Erecepova Aqmescitte Qırımtatar teatrnıñ sanasında çıqışta buluna edi. Cenk vaqıtında teatr gastroller ile Romaniyağa kete. 1944 senesi bütün qırımtatar halqı sürgün etilgende, Sabriye-hanım 40-ci senelerniñ soñunda Özbekistanğa aqayı ve oğluna kete. 1950 senesi 15 sentâbr künü o, halq duşmanı olaraq 25 senege lagerlerge qapatıla. Etaplarından birinde, 1950 senesiniñ qışında, Uratebe apishanesinde Sabriye-hanım tesadüfen oğlunen körüşe, oğlu mahsus oña qarşı yapılğan mahkeme işi boyunca qabaatlanğan edi. Körüşüv yahşı degil edi: qabaatlavlarğa razı olıp, özüni halq duşmanı olaraq qabul etmege razı olmağanı içün, onı qarşısında turğan oğlu ögünde urbalarını çıqarmağa mecbur ettiler. Sabriye-hanım deşet içinde qalıp, tek ağlap ola edi, onıñ oğlu Marlen közlerine baqıp, qasevet etmesin – o, er şeyni añlay, tek bir şey imzalamasın dedi. Apishanede Sabriye-hanımğa pek ağır edi, amma o iç bir vaqıt öz aqqında tüşünmey edi, başqalarğa yardım ete edi. Tek 1956 senesi 12 mart künü Sabriye Erecepovanıñ işi, cinayet olmağanı içün, toqtatıldı ve onı yiberiler. 1967 senesi 18 dekabr künü o, reabilitatsiya etildi.
Sabriye Erecepovanı seve ve ürmet ete ediler, onıñ isitidatları yırlağnını eşitken, resimler yapqanını körgen er kesni ayrette qaldıra ediler. O aqqında hatırlavlar çoqusı qırımtatarlarnıñ taqdirinden keçe. Onıñ yaqınlarından biri Eldar Cemilev edi, belli qırımtatar oyuncı Akim Cemilevniñ oğlu.
“Çoq yıllıq hatırlavlarını aytıp bermek ve olarnı bir qaç satırğa sığdırmaq pek ağır, amma... Sabriye Erecepovanen balalıqtan tanış edim. Yaz künlerinden biri edi, o vaqıt daa mektepte oquy edim. Babam meni acele çağırtıp, dedi: “Kiyin, biz sennen ketemiz”. Men buna alışqan edim, çünki babam meni yarım etmek içün, gastrollerge ala edi. Şimdi kibi aqılımda: saba çıqtıq ve Yangiylden, Gülistandan, Sır-Daryadan ketip, Begavatqa keldik. Başta soylarımızğa kelgenimizni tüşündim, amma yañlıştım. Babam de bir evge, de başqa evge kirgenini, er kesten soraştırıp, birisini qıdırğanını köre edim. Ve bir qaç evden azbarğa kirip, yüzümlik talında donatılğan sofra başında 10-12 insan oturğanını kördik. Biz babamnen kirgende, masa başında oturğan qadın “Akim, sensiñmi?” dedi. Qadın dülber edi: dülber saçları, anteri. Babamnen quçaqlaştı, er kes biznen selâmlaşmaq içün turdı. Soñra bir qaç vaqıttan soñ bu Sabriye-apte Erecepova olğanını bildim. O, tek apisten qaytqan edi, soylarını qıdırıp, Begavatqa tüşken edi. “Tatar” poçtasından bu aqqında babam bildi, ve biz birden yolğa çıqtıq. Ne aqqında laf etkenlerini bilmeyim, amma bir vaqıttan soñ, Sabriye-apte elinde boğçaçığınen çıqtı ve bir evge qayttıq. Aqşam keç kelip çıqqan edik”, - yırcı Sabriye Erecepova ile tanışuv kününi hatırlay Eldar-ağa.
Sabriye Erecepova Akim Cemilevniñ evinde yaşamağa başlağan vaqıttan berli, er kün musafirleri çoq edi. Olarnıñ evlerine kelgenlerden birinci Şamil-ağa Alâdinov, Mustafa Bektaş, İlyas Bahşiş, Leninabaddan Useyin-ağa Bakkal qızı Remziye Bakkalnen, Ablâmit Umerov, Refat Asanov, Şevket Mamutov, Canşa Nuhtarov ve başqaları ediler.
Eldar-ağa sürgünlikte birinci ansmbl, birinci gastroller nasıl teşkil etilgenlerini hatırlay. Birinci repetitsiyalar şaatı edi. Eki-üç ay keçken soñ, evinde bir de bir areket duymağa başladı. Bir şey tikile, er kes kelip bir şey kiyip baqa. Bir qaç vaqıt keçken soñ Akim-ağa kâğıt ketirip, afişa yazmağa başladı – “Yangiyul pamuq zavodınıñ bediy tögerekniñ kontserti. Yırlay solist Sabriye Erecepova”, kontsert keçirilüviniñ vaqtı ve yeri. Eldar ağa olarnı yel alıp ketmesin, yazısı ayalanmasın dep, baqa edi. Afişalar elnen yazılğanları içün, bazıda merekep yetişmey edi. Birinci kontsert Yangiyul parkında keçirildi, pek çoq adam bar edi. İnsanlar kontsertni baqmaq içün, tereklerge mine ediler, pıtaqları sına edi. Programma pek meraqlı edi, er artistni alğışlar ile qarşılay ediler – seyirciler kimseni yibermege istemey ediler. Artistler bir qaç kere bis ile çıqa ediler. Soñra gastroller edi – Yangiyul, Sır-Darya, Gülistan, Begavat, Çkalovsk, Andijan, Fergan vadisi.
Olarğa musafirlikke İlyas Bahşiş sıq-sıq kele edi. Eldar ağa hatırlay ki, olar babasınen üçü oturıp çoq laf etken ediler. Eki-üç ay keçekn soñ, artistler toplaşıp, repetitsiyalr keçirmege başladılar. 1957 senesi sürgünlik yıllarında birinci kere qırımtatarlarnıñ birinci oyun ve yır ansamblini teşkil ettiler, soñra “Lenin bayrağı” qırımtatar gazetasını çıqarmağa başladılar, televideniye ve radioda bir qaç saat berdiler.
Eldar-ağanıñ aqılında qalqan hatırlavlarından biri – Taşkentte estrada teatrındaki kontserttir. Zal seyirciler ile tolu edi: episi yerlerde otura ediler, keçişler bile insanlarnen tolu ediler. Teatr qapıları açıq edi, çünki çoq insan olğanı içün nefes almağa ava yoq edi, amma seyirciler ketmediler, Qırım artistleriniñ icrasındaki oyun ve yırlarnı baqıp diñlemege devam ete ediler. Bu sade kontsert, yır aqşamı degil edi, bu, Qırımğa, halq yır ve oyunlarına, ana tili ve adetlerine sevgi edi – sürgünlikniñ 10 yılı içinde insanlarda toplanğan er şey yuqarığa çıqtı. Can bayramı edi, bar olğanını, ölmegenini isbatlağan bütün halq içün bayram edi.
Ansambl öz adlarını deñiştire edi – Tatar estrada ansambli, Oyun ve yır tatar ansambli, “Haytarma” oyun ve yır ansambli – soñki variantta toqtamağance – “Haytarma” qırımtatar ansambli. Oyun repertuarından ğayrı, “Arzı-qız”, “Eki yigit – bir qız”, “Qaynana”, “Yalandan ilâc” spektakllerni ve qırımtatar razvedkacı Aliye Abdennanovağa bağışlanğan spektaklni (baş rolni Aliye Bilâlova icra etken edi) qoyğan ediler.
Sabriye Erecepova pek istidatlı insan edi: resim yapa edi, muzıka yaza edi. Sabriye hanım ressamcılıqqa öz işini bağışlağan olsa edi, muzıkada olğan yükseklerge irişir edi.
Bir kün Eldar-ağa Sabriye Erecepovanıñ alıp barğan toyunda edi. Oyunlar teatrlaştırılğan çıqışlarnen birleşe ediler, o, çoq şaqa, aytımlar, oyun, yırlar bile edi. Bu, azbardaki toy kontserti edi.
O pek yahşı sübetdeş edi, tarih hazinesi edi. Muzıka saasındaki keñişbilgileri ayrette qaldıra ediler. Cenkten evel devirde Lunaçarskiy ve M.Gorkiy onıñ La Skala opera teatrinde staj yapmasınıñ teşebbüsçileri ediler.
Sürgünlikten soñ çoq yıllar devamında qırımtatar ziyalıları ögünde manialar qura ediler. Sabriye-hanım da istisna degil edi. Bir kün “Haytarma” ansamblniñ kollektivini azaltmaq içün mahsus kvalifikatsiya komissiyası teşkil etildi. Komissiyağa Ablâmit-ağa Umerovnı (nefaqağa qadar 2-3 ayı qalğan edi), Sabriye apteni, Selime Çelebiyevanı, Beytula Zeytulayevni çağırttılar. Komissiyanıñ maqsadı – qırımtatar artistlerniñ sayısını azaltmaq edi, onıñ içün istidatlı oyuncı Ablâmit-ağağa kelişmegenini ayttılar. Selime Çelebiyeva “Emir-Celâl oyunını oynay edi, ondan ğayrı bu oyunnı o qadar dülber birisi icra etmey edi, amma onı da kelişmegeni içün çıqardılar. Öz çıqışından evelSabriye-hanım pek qasevet ete edi. Akim-ağa ne olğanını soradı. Ve o, pek qasevetlengenini ayttı. O, pek şaşqan edi, çünki Sabriye-hanım çoq sefer Lunaçarskiy ve ükümetniñ başqa azaları ögünde çıqışta bulunğan edi ve iç bir vaqıt qasevetlenmez edi. O, sanağa çıqqanda jüri öz aralarında laf ete ediler, amma yırlamağa başlağanınen sustılar. Çıqışnı bitirgen soñ, jüri azaları alğışlamağa başladılar. Elbet, Sabriye-hanımnı qaldırdılar – Sabriye Erecepova, yaşı ve sağlığına baqmadan, istegine köre bütün kontsertlerde iştirak etmege razılıq berile. 1966 senesi oña ÖzSSR’de nam qazanğan artist unvanı berile.
Belli özbek yırcısı Tamara Hanum (Tamara Petrosân) yırcınıñ icrasına ayrette qalğan edi, nasıl etip öyle yırlağanını añlap olamay edi. Buna Sabriye-hanım onıñ sesinde Qırımnıñ dülberligi aks olunğanını ayttı.
Sabriye-hanım, belli olğanını baqmadan, evelki kibi tabi qadın olıp qalğan edi. Oña sıq-sıq musafirler kele edi, iç bir vaqıt birisini ayırmay edi: bestekâr olsun, devlet hadimi ya da onıñ icadını begengen sade insan. Sabriye-hanım bazıda ayta edi: “Men şimdi meşğulim, özüne çaynik qoyıp, çay yap. Beraber içerik”.
Qonuşmada ve ayatta pek sade edi. Bunıñ delili olaraq belli türk yırcısı Zaliha ile tanışuv ikâyesi ola bile. Sabriye-hanım bir odalı dairede yaşay edi, anda musafirlikke de bu yırcı keldi. Sübet devamında Zaliha soradı: “Bu eviñiz?”, o “E” dep cevap berdi. Zaliha öyle belli yırcı öyle küçük daireçikte yaşağanına şaşqan edi. Sabriye apte ailesine bu yeterli olğanını yttı. Ondan maşina aqqında sorağanda: “Canım, maşinam 40 yıl evelsi sındı, bugünge qadar onı tamirlep olamaylar” dep, cevap berdi. Zaliha Sabriye hanımğa yırlamağa rica etti. Zaliha bu körüşüvni iç bir vaqıt unutmacağını qayd etti. Er kes birlikte çıqtı, amma Zaliha Sabriye aptenen sağlıqlaşıp olamay ediler.
Halq yırlarınıñ çoqusı künümizge qadar Sabriye-hanımnıñ yardımı ile yetip keldi. Bütün bilgilerini, yırlarını bermege vaqtı yetmecegine pek qasavet ete edi. Bir kün o, plastinka yazmaq qararına keldi ve yırlar cedvelini yazdı, olarnıñ arasında “Çare sazım”, “Arafat dağında” ve başqaları bar ediler. Bu cedvelnen Sabriye-hanım kontrol bölüginiñ müdirine ketti. Bölük müdiri cedvelini baqmağa razı oldı: “Arafat dağında”, Arafat saña ne kerek, Çiygan dağı aqqında yırla. Nevbetteki yır “Hasta göñül” – ne kerek? Yarın 1 mayıs – insanlar quvanalar, küleler, raatlanalar, olarğa öyle yırlar ne kerek”, - bütün yırlarını çıqardı. Sabriye-hanım tebessüm ile diñlep, dedi: “Ahmaq ediñiz – ahmaq da olıp qaldıñız”. Biraz soñra Eşref Şemyi-zadede musafirlikte o, olıp keçkeni aqqında tarif etti. Bir aftadan “Lenin bayrağı” gazetasında “Arafat dağında” yırı aqqında maqale çıqa: bu yır ne aqqında, yırnıñ ikâyesi.
Yıllar kete edi, amma Sabriye-hanımnıñ şan-şüreti tek öse edi. O er bir vaziyette çıqışnı tapa bile edi. İçbir kimse onıñ ağlağanını körmegen edi. Er şeyni içinde taşıy edi, öz duyğularını tışqa çıqarmay edi. Sabriye-hanımda diabet tapqan ediler. Tedaviylenüvde, ayatta olğanı kibi, Server-ağa Omerov, ÖzSSR qurucılıq naziri, yardım ete edi. Lunaçarskiy adına hastahanege Sabriye-hanımnı qoymağa yardım etken edi. Bir kün Eldar-ağa Sabriye-hanımğa keldi. O vaqıt o, Eldar-ağanıñ elini tutıp, bir qaç adım yaptı, ve dedi: “Ğaliba, bittim. Ğaliba, soñki sefer ayaqqa turam”, - ve yattı. Soñra gece Cemilevlerniñ evinde telefon çaldı ve İlyas Bahşiş yırcınıñ ölgenini haber etti. Soñra alekette cenazenen bağlı çoq meselelerni çezmege kerek oldı. Server Omerovnıñ yardımı ile Özdevfilarmoniyanıñ binasında cenaze keçirildi.
Er kes Sabriye-hanımnen sağlıqlaşmağa keldi. Şeer tındı.

Eldar Cemilevniñ şahsiy arhivinden foto qullanıldı.