www.avdet.org

D.V.Nikolayenko
Qırım Mifologiyası
Markeviç Qırım cenki ve qırımtatarlar aqqında
Başı № 49 2009 г. №2, 10, 11, 12, 15, 19-20, 21, 22, 25, 26 2010 г. Sanlarında
Markeviçniñ monografiyası
TİAKnıñ bütün hadimleri arasında Markeviç Qırım arhivlerini sistematizatsıyalaştıruvı boyunca eñ salmaqlı iş yapqandır. O TİAKta eñ uzun vaqıt devamında çalışqan. O, Tavriya guberniyasınıñ arhivlerini konkret şekilde yañıdan baqıp çıquvına, merkeziy guberniya arhiviniñ şekillenmesine büyük isse qoştı. Şahsen o Qırımnı menimsevniñ muayen obrazlarını yaratuvında da çoq iş yaptı.
Markeviçniñ qırım malümatlarına nasıl yanaşqanına onıñ neşirlerinden qıymet kesmek mümkün. Olarnıñ arasında Qırım cenkinen bağlı monografiyası da ayrı yer almaqta. Markeviçniñ Qırım cenki aqqında kitabı TİAK çerçivesinde yaratılğan eserleriniñ parlaq örnegidir. O mezkür cenkniñ tam bir belgilengen obrazını bere.
Kitapnıñ yañı neşri hucur yubileynen bağlıdır- Qırımda cenk areketleri başlağanına 140 yıl tolğanı munasebetinen. Zaten, adet üzre, tolu tarihler ve cenkniñ soñu qayd etile. Mında ise, em tarihı tolu degil , em de cenkniñ başlağan vaqtı qayd etile. İşte tek bir sebep olsun. Yani sebep olmasa, onı tüşünip çıqarmaq mümkün.
Neşirniñ soñ sözünde(1994 s.) böyle aytıla: ‘ A.İ. Markeviçniñ eseri yañıdan basılması olduqça simvolik manasını taşıy. O Qırımda Şarq cenki başlamasınıñ 140-ci yılında dünya yüzüni köre. Bu kitap onıñ 140-yıllığı arfesinde özgün bir abidedir. Bu kitap Ulu Ğalebeniñ 50-yıllığına onıñ ediyesidir.’
TİAK çerçivesinde Qırım aqqında neşir etilgen işler arasında aynı bu kitap derc etilgeniniñ sebebini añlatmaq ağır. Em bu yerde mesele Qırım cenkinde degil de, er alda, postsovet rüsiyeli qırımşınaslar ve TİAK erbaplarınıñ halefiyetini qayd etmek zarurlığındadır.



Baqıp çıqqan neşirlerde men Markeviçniñ mezkür monografiyasına dair iç bir tenqidiy söz tapamadım. O pek belli ve bir çoq işlerde o menba olaraq añıla. Eser şunen oñaytlı ki, kitaptan tez şekilde faktologik malümatnı tapmaq, asıl menbanı köstermek mümkün. Faydalı kitap. Tek maqtav ve alğışlar. Monografiya ne sebepten yazılğanı, muellif nasıl fikirlerni ifade etmege istegeni añlamaq tırışqanlığı, iç bir real tenqit yoq.
Menim içün Markeviçniñ monografiyasını tenqidiy talil etilmesi TİAKnıñ qırım tarihını bir qalıpta açıqlağanınıñ bir örnegi olaraq ğayet emiyetlidir. Markeviçniñ şahsiyeti tesadüfiy degil edi. Onıñ monografiyası da tesadüfiy degil edi. Bu yerde ğayet ciddiy mesele baqıla edi.(Qırım cenki ve cenk vaqtında Qırım ealiniñ areketleri).
Qırım cenki boyunca çeşit tillerde ğayet çoq malümat bardır. Bu mevzuda yañı bir şey yazmağa XX asırnıñ başında pek qıyın edi. Amma Markeviç yazıp oldı. Markeviç Qırım cenkinen bağlı tış siyasiy munasebetlerge aslı diqqat etmey. Cenk tek yarımada seviyesinde baqıla. Bu eserniñ hususiyetini belgiley.
1991 senesinden başlap Qırım tarihine böyle nazarnı begenmege başladılar. Cenkniñ tam sebep ve hasiyetlerini añlamaq içün bir çoq suallerge toqunmaq kerek. Em de rüsiye devletiniñ ideologiyası ğayet deñişiktir. Er vaqıt devlet ideologiyasına riayet etmek kerek.
Bu cenkniñ murekkepliginden onı halqara aspektinden añlaması eskire. 1994 senesi cenkni ‘ada’ seviyede qıymet kesüvi yaqın ve mahsuldar kele bilir edi. Yañı regional Qırım añı şekillene. Oña regionnen ve regionğa doğrulğan araştırma qalıplarnen bağlı er şey yaqın ola. Bu cehetten Markeviç bir çoq rüsiyeli zemane qırımşınaslarğa yaqın körünir.
Kerçekte ise Markeviçniñ kitabında Qırım cenkine daa çoq ada degil de, imperiya seviyedeki, qalıp üstün kele. Şu vaqıtta tatarlarğa qarşı Qırım obrazınıñ şekillenmesi yer almaqta. Monografiya-cenkten soñ olğan şeylerni aqlamaq içün yazılğandır. Amma qırımtatarlar ve tatar-noğaylarnıñ cenkten soñ kütleviy icretleri aqqında er kes artıq unuttı. Markeviçniñ bu konteksti aslı coyuldı. Qırımlılarnıñ büyük qısmı imperiya tarafından mecbur etilgen qırımtatar ve tatar-noğaylarnıñ icretleri aqqında bir şey bilmeyler. Bilmege de istemeyler demek mümkün.
Men bu sualge professional tarafından, yani sotsıo- kültur muit(SKM) cehetinden nazar taşlayım. Manası şunda ki, SKMnıñ qalıplarını amelge keçirgende munasip ideologiya, yani mifologiya şekillene. Vaqialarnıñ tam belgilengen obrazları tertip etile.
Markeviçniñ monografiyasında fikrimce eñ müim maddelerni qayd etmege ister edim. 1994 senesi XX asırnıñ başındaki monografiya nasıl tarzda taqdim etilgeni de pek meraqlı. Vaziyet, bir baqqanda bayağı deñişti ve Rüsiye imperiyasında yazılğan eserler artıq eskirgen dain körüne. Amma er şey o qadar sade degil.
Cenkke çeşit baqışlar
Cenkler müdhiştir. Amma olarğa dair çeşit noqta-i nazarlar mevcut. Qırım cenki de istisna degil. Cenkniñ geosiyasiy añlamı bar. O şunen bağlı ki, çeşit taraflar öz işleri muvafaqiyetli bitken alda Qırımnen ne yapacaqlarınen bağlı edi. Sotsıo-kultur añlam ise belli bir devirde Qırımda nasıl kerçek vaqialar yüz bergeninen bağlıdır.
Cenkniñ başında Qırım Rüsiye imperiyasınıñ terkibinde tarihiy cehetinde az vaqıt devamında edi. Qırım cenkiniñ yardımınen yarımadanı yañıdan menimsemege tırıştılar.
Aslı cenk sotsıo -kultur menimsemesini tezleştirilmeniñ ciddiy esnası sayılır. Zaten, menimce cenkler ve zıddiyetler aynı bu ğayenen teşkil etile. Ebette, diger, daa yüksek maqsatlar ilãn etile, amma manası aynı qala.
Adet üzre, cenkler regional noqta-i-nazarından baqılmay. Böyle tek belli bir maqsatnen yapılır.
Markeviç Qırımğa adiy adamnıñ közlerinen baqmağa tırıştı. Bu pek aqıllı yönelitir. Cenkler insanlarğa tesir eteler, onıñ içün bu deşetke celp etilgen adiy adamlarnıñ közlerinen de cenkni añlamağa tırışmaq kerek. Amma Markeviçniñ esas maqsadı- şu devirde Qırımnıñ antitatar obrazını yaratmasında ve Rüsiye imperiyası ve Qırımdan tış yerlerge qırımtatarlarınıñ kütleviy icretlerinen bağlı deñişmelerini aqlamaqta edi.
Bu leyhanıñ printsıpını amelge keçirüv çerçivesinde Qırımğa qırımtatarlarınıñ közlerinen baqmağa da pek emiyetlidir. Rüsiye muelliflerniñ tekstlerine olar er vaqıt öz noqta-i nazarlarından marum qaldırılalar, amma bu olarnıñ öz fikirleri yoq dememektir. Olarnıñ fikirlerini resmiy versiyalarnen qıyas etmege meraqlı olur edi.
Meselã, deñız yanındaki qırım territoriyalarına Qırım cenki devrinde qırımtatarlarınıñ közlerinen baqmaq mümkünmi? Raat mümkün! Deñiz yanındaki territoriyalar şunen meraqlılar ki, Qırım cenki daa başlamağance, rüsiye memuriyeti olarnı berbat etmege başlağan edi. Eñ çoq yalı boylarında yaşağan sakinler zarar kördiler. Olardan da eñ çoq qırımtatarlar zararlandı. Qırımtatarlar öz milliy mensüpligine köre artıq şübeli insanlardır. Olar daa yalı boyunda yaşasalar, şübeler ep arta. Deñizge yaqın ne maqsatnen yerleşe ekenler? Qırımtatarlar ne aytsalar bile, er şey oña qarşı izaatlanır. Süsmek de netice ketirmez.
1845 senesi yalı boyunda yaşağan qırımtatarlarnıñ vaziyetleri deşetli edi. Qırımtatarlarını maqsadiy şekilde berbat ete ediler. Bu Qırım cenkinden evel başlağan edi.
Qırımtatarlar öz noqta-i nazarlarına saip degil ediler. Daa doğrusı saip olmamaq kerek ediler. Olarnıñ fikirleri rüsiye muellifleri tarafından er vaqıt diqqatsız qaldırıla edi. Qırımtatarlar rüsiye sotsıo-kultur müitine duşman sayıla ediler.
Qırım cenkiniñ sotsıo-kultur talilinde eñ ağır ve müim meselelerinden biri- mezkür cenkniñ esnasında çeşit sotsıo -kultur qurulışlarnıñ munasebetlerini baqılmasıdır. Bu klassik halqara cenk edi. Bu cenkni rüsiye, ğarp SKM ve küçükasiya tış dairesiniñ munasebetler konteksinden ayrı baqmağa olmaz.
Markeviç tarafından bu cenkniñ añlaması ise mezkür cenkniñ umumiy añlamlarına uyğun kele. TİAKnıñ vazifesi Qırımnı tam belgilengen bir obrazını yaratmasında edi. Markeviçniñ işi de bu vazifeni tam eda ete. Qırımtatarlarnıñ Qırım cenkinde yeri Markeviç kitabında esas rol oynaydır. Em de bu cehetten rüsiye qırımşınaslar tarafından yüksek qıymetke lãyıq oldı ve aynı bu sebepten de o 100 yıldan soñ yañıdan neşir etile.
Arhiv malümatlarğa tayanç.
Alim içün tam vazifelerni qoyıp, real malümatlar esasında olarğa cevap bermek emiyetlidir. Markeviçniñ arhiv malümatlarına tayançı misalsizdir. Aman-aman er bir söz, er bir fakt arhivde muayen işke bağlıdır. Aqıqıy alim...amma tek arhiv işlerini saylavınıñ korrektliginen añlaşmağa qala. Yani bu qadar vesiqanen faydalanıp nelerge delil ketirgenini añlamaq içün, Markeviçniñ dünyabaqışı ile bağlı ve profesional mevamlarını talil etmelidir.
Kitapnı oquğan soñ, Markeviç bu sualni ğayet tafsilãtlı ögrengeni duyula. Tarih yazılmasında böyle bir usul bar. Mümkün olğanı qadar coq ciddiy, hususan arhiv, menbalar kösterile. Böyle işniñ obrazı ğayet musbet çıqa. Amma...bazı şeylerge diqqat etmeli..
Birinciden, kölemi pek büyük olmağan monografiyada(240 saife) arhiv malümatlarğa işaretler ğayet çoq. Bunu öyle de añlamaq mümkün ki, sanki arhiv malümatlarınıñ çoqluğından tek küçük bir qısmı alınğan.
Ekinciden, arhiv malümatlarınen faydalanuv korrektligini teşkirmege pek qıyın. Markeviç qırım arhivlerinen ğayet güzel tanış olur eken, tek saylanılğan malümatlarnen faydalana bile edi.
Qırım arhivi aslı pek pıtraqlı bir meseledir. Oña esaslanıp, eñ farqlı noqta-i nazarlarğa deliller tapmaq mümkün. Mesele tek bu, ya da diger malümatlarnıñ qullanmasındadır.
Kitapnıñ er bölüginde pek çoq faktlar ketirile. Markeviç özünden bir şey qoşmay. O sanki sadece olğan menbalarnı tarif ete. Bu cehetten Markeviç özgün bir muelliftir.
XXI asırda yaşap, mifler nasıl yaratılğanı aqqında, insanlar nasıl aldatılğanı, tarihiy faktarnı ne qadar özgün şekilde qulanmaq mümkün olğanı aqqında, 1941-44 seneleri tatarlarınen ‘satqınlıq’ meselesini, sürgünlik ve daa nice nice şeyler aqqında bilip, Markeviç öz malümatlarnı nasıl taqdim etkenini diqqatsız qaldırıp olamayım.
Markeviçniñ metinleri daa çoq ilmiy degil de, ideologik metinlerdir. Rüsiye imperiyası ve SSSR arasında qırım mevzusını açıqlamasında güzel bir halefiyetlik qurulğan edi. Mesele rüsiye SKM-niñ birligindedir.
Usuliyet aspekti. Markeviç tarafından Qırım cenkini tarif etilmesi şunı numayiş etti ki, sualniñ ne qadar olsa bile büyük vesiqalı temeli ve tarihçınıñ nazariy mevamı arasında doğrudan doğru bağ yoq. Arhiv malümatlarnıñ esasında region ya da vaqianıñ tarifi ğayet farqlı ola bilir. Em de o, çeşit nazariy qalıplarğa saip ola bile, belli obraznı yarata bile.
Bu tarihiy bilgilerniñ eski ve murekkep metodologik problemasıdır. Territoriyalarnı menimsemesi boyunca malümat pek çoq. Şahsiy küçler sıñırlı olğanda er bir ‘artqaç’ şeyler kesilip taşlana. Neticede çeşit amma arhivlerden deliller kösterilgen araştırmalar çıqa bile.

Tıştan olar aynı körüne bileler. Çeşit ideologik, metodologik ve diger mevamlarından yazılğan tarihiy tekstlerni qıyas etmek mutehassıs olmağanlarğa pek qıyın olur. Ayrı bir yerde bu işler siyrek rast kelir. Misal olaraq, rüsiye SKM-de kerek olmağan şeyler sade qatiyen şekilde alıp taşlanıla. Bu tesadüfen degil. ‘Doğru’ obraznı yaratmaq kerek. Qırımğa kelgende ‘doğru’ obrazını Markeviçniñ kitabı şekillendire. Bunıñ sayesinde onı 100 yılda bir yañıdan neşir eteler.