www.avdet.org

Provokatorlarnıñ iştiraginen prezident ile körüşüvniñ formatı Vasiliy Cartı tarafından azırlanğandır... Bir vaqıtları Graç Mecliske qarşılıq olaraq “aksakallar keñeşi”ni teşil etken edi, olarğa “akşakallar” dey ediler...

Mustafa Cemilev – Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri. O, er vaqıt özüni devlet inkişafınıñ ğarp yonelişini seçken siyasiy küçnen birleştire edi. Olarnıñ programma maqsadları özüniñ esas qısmında qırımtatarlar aqlarınıñ tiklenüvine dair talaplardan ibaret ediler, qalğanında ise ğarp ukrain vatanperverlerniñ programmalarınen bir kele edi. Parlamentke Cemilev “Naşa Ukraina” (“Bizim Ukraina”) cedveli boyunca keçken edi, saylavaldı kampaniyada BÜTke yonelgen edi. Timoşenko yenilgen soñ, koalitsiyağa kirmedi, amma prezident Yanukoviç ile mayısta körüşken edi. Lâkin devlet başı ile avgustta planlaştırılğan ekinci körüşüvden Cemilev vazgeçti. Körüşüv formatı deñiştirilgen edi, ve anda başqa içtimaiy teşkilâtlarnıñ temsilcileri davet etildiler. Meclis yolbaşçısı körüşmege teklif etilgen kompaniyanı begenmedi. Em de böyle temsilcilikni aqaretleyici dep, adlandırdı. Mustafa Cemilev sözlerde pek mıqayt. Bir taraftan, prezidentni yamanlamay (tatarlarğa zarar ketirmege qorqa?), başqa taraftan – Meclisni zayıflaştırmağa tırşqanlar aqqında söz ketkende, özüni tutmay.
Qırımtatar liderine bir qaç sual berdik.

PREZİDENTKE AYAQ ÇALINDI, ÇÜNKİ OÑA KİMNİ KETİRCEKLERİNİ BİLMEY EDİ
Mustafa-efendi, eki afta evelsi siz Ukraina prezidentiniñ körüşüvge kelmek davetine seslenmediñiz, çünki aynı körüşüvge başqa qırımtatar teşkilâtlarnıñ temsilcileri de davet etilgen ediler. Biz bu vaziyetni Qırım analitikleri ile muzakere ettik. Olar sayalar ki, siziñ şüretiñizge ve Yanukoviç ile körüşüv içün qırımtatarlarnıñ böyle qolaysız terkibine baqmadan, olar ile bir masağa otursa ediñiz, doğru olur edi. Körüşüvge kelmegeniñizge peşman degilsiñiz?

Qırımtatar Milliy Meclisi – qırımtatarlarnıñ temsil qurumıdır, Halq temsilcilerniñ milliy syezdi (Qurultay) deegatlarınen gizli rey berüvnen saylanıla, olar ise, öz nevbetinde, bütün halq tarafından doğru rey berüv ile saylanılalar. Qurultay delegatlarnıñ saylavlarında qırımtatarlarnıñ bütün içtimaiy teşkilâtlar da iştirak eteler. Tek bu qurumnıñ qırımtatar halqı adından aytmaq ve qarar çıqarmaq aqqı bar. Onıñ içün aynı vaqıtta sübetke ya da muzakerege halq temsilcileri olaraq daa da nasıldır şahslarnı öz istegine köre davet etmek – bu halqqa büyük ürmetsizliktir.
Bizde ekiyüzden ziyade olğan içtimaiy teşkilâtlarımıznen prezident körüşkenine qarşı degilmiz. Buna tek quvanır edik, çünki bu, prezidentke halq meselelerinen daa yaqın ve teren tanış olmaq imkânını berir edi. Amma özünden ğayrı iç kimseni temsil etmegen, haqlnıñ temsil qurumını rus tilli matbuatta yamanlağandan ğayrı iç bir şeynen oğraşmağan üç-dört insannı yüzlernen teşkilâtlar sayısından seçip, ve olarnı, “halq temsilcileri” olaraq Meclis ile bir masağa oturtmaq – haqlnıñ temsil organını aqaretlemekten ğayrı bir şey degildir. Bzi körüşüvniñ böyle formatına razı olsa edik, Milliy syezdiniñ delegatlarınıñ bizni tek Meclis terkibinden degil, milliy syezd terkibinden de çıqarmaq aqları olur edi.
Eminim ki, prezidentke ayaq çalındı, çünki halq temsilcileri yerine kim kelecegini bilmey edi.

Ukraina territoriyasında Meclis unikal bir qurumdır. Bir taraftan, o, devlet idareciligi sistemsına kirsetilmegen edi, başqa taraftan - o, faaliyet köstergen temsilcilik qurumı, qırımtatarlarnıñ öz-özüni idare etüv, öz-özüni teşkil etüv qurumıdır. Deyler ki, 31 oktâbr saylavları Meclisni zayıflaştıra bileler. Yanukoviç raqipleriñizge yol açsa, ve aynı vaqıtta qırımtatarlarnıñ meselelerini çezse, böyle vaziyet ola bile... Bu aqta ne tüşünesiñiz?

Meclis belli bir derecede 1999 senesi 18 mayıs künü prezident Leonid Kuçmanıñ prezident yanında danışma qurumı olaraq Qırımtatar halqınıñ temsilciler keñeşiniñ teşkil etilmesi aqqında qararı ile Ukrainanıñ uquq alanına kirsetilgendir. Hatırlatayım ki, bu qurumnıñ teşkil etilmesiniñ sebebi olaraq qararda “Qırımtatarlarnıñ milliy syezdinde (Qurultayda) saylanılğan Qırımtatar Milliy Meclisniñ Ukrainanıñ uquq alanına kirsetilmegeni” kösterile, bu qurumnıñ terkibinde ise, Ukraina prezidenti tarafından tasdiqlanğan mahsus nizamnamege köre, Qurultay ile saylanılğan tek Meclis azaları ola bileler.
31 oktâbrde olacaq öz-özüni idare etüv qurumlarına saylavlar Meclisni zayıflaştırmacaqlar, QMC YŞ deputatları ve rayon şuraları deputatları arasında qırımtatarlarnıñ sayısını eksiltirler. Bu yerde mesele “raqiplerde” degil, saylavlar sistemasınıñ deñişüvindedir. Çünki qırımtatarlar Qıırmda dispers tarzda yaşamaqtalar, iç bir saylav okrugında saylavcılarnıñ üçte birini bile teşkil etmezler, milily faktor ise Qırımda, yazıq ki, amma pek müimdir, demek, majoritar okrugları boyunca muhtariyet parlamentine ve rayon şuralarına deputatlar saylanuvınıñ perspektivaları yoq derecesine yağınlaşalar. Biz tek proportsional sisteması boyunca saylanılğan bir qaç deputatlar sayısına ümüt ete bilemiz. Deputatlar sayısı ve yerli şuralarda qırımtatarlar meseleleriniñ çezilüv perspektivası eksilecegi içün, Meclisniñ emiyeti, aksine, tek ösecek. Em de majoritar sisteması boyunca saylav okrugları bu sefer eki qat ziyade olurlar ve olarda qırımtatarlarnıñ fayızı ekige eksilir.
Aytqan “raqipleriñiz” tek qırımtatar saylavcılarnıñ reyler sayısını proportsional sistemsı boyunca başqa partiyalar ya da majoritar sisteması boyunca başqa namzetler faydasına çekmek içün qullana bileler. Bir de bir partiyalar bu “raqiplerden” birisini öz cedveline kirsetekleri de isitsna degil, maqsaları tek bir – qırımtatarlarnıñ reylerni almaq içün degil, nasıl olsa da qırımtatarlarğa zarar ketirmek içündir. Majoritar sisteması boyunca qırımtatarlar fayızı büyük olğan okruglarda bile şansları yoq derecededir.

Aytalar ki, şimdi Meclis qırımtatarlarnıñ yekâne nufuzlı qurumları degil.

Öz-özüni yerli qurumlarına keçken saylavlardan evel Kiyevden mutehassıslar tarafından yapılğan sotsiologik soravnıñ malümatlarına köre, inanma reytingi, daa doğrusı Meclis faaliyetinen memnün olğanlar, qırımtatar halqınıñ tahminen 70% teşkil etmekte. Amma memnün olmamaq – Mecliske qarşı olmaq degildir. Men özüm, meselâ, Meclisniñ işinen bütünley memnün degilim, çüni bütün meselelerni çezip olamaymız. Teñeştirüv içün hatırlatayım ki, Ukraina vatandaşlarınıñ Yuqarı Şurağa inanma seviyesi 16%’dan ziyade degil edi, Qırım Yuqarı Şurasına – 8-10%.
Tek Gitler, Stalin, Saddam Huseyn, Kim İr sen, Fidel Kastroğa ve başqalarğa saylavlarda vatandaşlarnıñ 99,9% “inana” ediler.

Yanukoviç ile endi körüşken ediñiz. O vaqıt özüni nasıl alıp barğan edi? İşbirlik tutmağa azır edimi? Azır olğan olsa edi, planlarını ne deñiştirdi?

Ağımdaki seneniñ 13 mayıs künü prezident Viktor Yanukoviç ile körüşüvde konstruktiv sübet olğan edi ve çoqusı sualler boyunca fikirler aynı edi. Qırımda avgust başında başqa terkip ile degil de, Qırımtatar halqınıñ temsilciler keñeşiniñ tolu terkibinen körüşmege añlaşqan edik. Onıñ içün planlar ne içün deñişkenini ve Vasiliy Cartıdan ğayrı kim buna yardımcı olğanını añlamayıq.

BİR VAQITLARI GRAÇ MECLİSKE QARŞILIQ OLARAQ “AKSAKALLAR ŞURASI”NI TEŞKİL ETKEN EDİ, OLARĞA “AKŞAKALLAR” DEY EDİLER

Körüşüvge kelgenler arasında rus taraflama Milliy Firka teşkilâtnıñ temsilcileri bar edi. Olar aqqında tek Rusiye prezidentine bıltırki muracaatlarından bilemiz, Ukraina yolbaşçılığı keçirgen genotsid siyasetten qorçalamağa rica ete ediler. Qalğanlar kimni temsil ete ediler?

Hatırlatayım ki, Meclis yolbaşçılığınen beraber “qırımtatarlarnıñ temsilcileri” olaraq prezident ile körüşüvge kim davet etildi.
Bir esli-başlı insan, sovet-gebist vaqıtlardan berli çaqıcı namınen bellidir. Bu insan körüşüvde olarnı diñlegen yekâne prezident olğanı içün prezident Viktor Yanukoviçke büyük minnetdarlıq bildirdi.
Ekincisi yügürmi insandan çoq olmağan gruppanıñ yolbaşçısı olıp, siz aytqanıñız kibi, Rusiye-Gurcistan cenki vaqtında 2008 senesi avgust ayında Rusiyeni qırımtatar halqına dair Ukraina keçirgen genotsid siyasetten qırımtatarlarnı qorçalamağa çağırğan edi. O vaqıt da çoqusı qırımtatar teşkilâtlarnıñ yolbaşçıları pres-konferentsiya çağırtıp, bu insannı yalancı ve provokator olaraq adlandırdılar.
Üçüncisi farqlı islam sektantlarnı (vahhabitlerni, hizb-uttahrirlerni ve başq.) birleştirmege istegeni ve Qırımda Müsülmanlarnıñ din idaresine qarşılıq olaraq yañı din idaresini qurmaq isteginen bellidir.
Dörtüncisi öz-özüni idare etüv qurumlarına keçken saylavlarda bir şovinist rus taraflama teşkilâtnıñ paralarına ne qadar olsa da qırımtatarlarnıñ reylerini almaq ve öz saipleir içün muhtariyet parlamentine daa da çoq yer teminlemek maqsadı ile “Qırımtatar bloku”nı teşkil etti.
Beşincisi asıl da pek originaldir – prezident ile körüşüvge davet etilgenler cedvelinde “Ukraina müsülmanlarınıñ partiyası”nıñ Qırım bölüginiñ yolbaşçısı olaraq qayd etile. Bir vaqıtları Donetskte öyle partiya qurulğan edi, onıñ esas maqsadı kene de Qırımda qırımtatarlarnıñ reylerini başqa partiyanıñ faydasına bölmek edi. Bu “partiya” oña masraf etilgen paralarğa köre faaliyet köstermegeni içün çoq yıl evelsi onı dağıttılar. Böyleliknen, başqalarınen beraber bir qaç qırımtatar çalışsa, bu, tek özüni temsil ete edi, çünki o partiya çoqtan endi yoq.
Endi ne, Meclis yolbaşçılığı olarnen bir masağa otursınmı, sapa-saçma laflarını diñlesinmi, preizdent yanında olarnen davalşsınmı, halq meselelerni muzakere etmekniñ yerine, bu provokatsiyanıñ teşkilâtçısına ise “halq temsilcileri” arasındaki “davanı” köz etip, memnüniyet ile külmek imkânını bersinmi?

Sizge köre, böyle “sürprizler” qırımtatarlarğa dair akimiyetniñ mahsus siyaseti kibi olurmı?

Devletniñ şimdiki yolbaşçılığınıñ mahsus siyaseti olğanını eminliknen aytıp olamayım. Amma bilem ki, 3 avgust prezident ile körüüvniñ formatı muhtariyetniñ premyeri Vasiliy Cartı tarafından azırlanğan edi.
Mecliske qarşı qırımtatarlar arasından ayrı şahslarnıñ qoyulma siyaseti yañı degildir. Öz vaqtında bunı Qırım kommunistleriniñ lideri Leonid Graç, muhtariyet parlamentniñ spikeri olğanda, yapmağa tırışa edi. Bir vaqıtları Graç Mecliske qarşılıq olaraq “aksakallar keñeşi”ni teşil etken edi, olarğa halq arasında “akşakallar” dey ediler. Olarnı orgtehnika, avtomobil, kabinet ile teminlegen edi. Olarnıñ esas vazifesi ara-sıra Qırımtatar Milliy Mecliske qarşı ilânlar etmek. Amma bu “akşakallar”nen selâmlaşqan insan az edi, tedbirlerge çağırmay ediler, cemaat arasında körünmey ediler, bazılardan ana-babaları bile vazgeçtiler.

Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Vasiliy Cartı aqqında farqlı şeyler aytalar, ve opponentler onı böyle işlerde qabaatlaylar... O aqqında oquğanımızdan eñ sadesi – onıñ partiyasına kerek olğan mahsus operatsiyalar boyunca mutehassıs olğanıdır...

Sovet devirden berli Qırımtatar milliy areketine qarşı yapılğan mahsus operatsiyalarğa endi alıştıq, çoqusı faal insanlar sovet apishanelerden, lagerlerden, ruh hastaları içün hastahanelerden ve başqa repressiyalardan keçken ediler. Onıñ içün bizni qorqutıp olamazlar. Qırımda banditler ile de qırımtatarlarnıñ davaları olğan edi. Eñ büyügi – 1995 senesi yazda olğan edi. O vaqıt banditler militsiya ögünde eki qırımtatarnı, rus qartiyni qorçalağanları (ondan nasıldır “bergi” soray ediler) içün, öldürgen ediler. Biñlernen qırımtatarlar köterilgen ediler. Olar birden bu aydutlarnıñ “işhanelerni” yaqıp taşlağan ediler, bunınen Qırımnı banditlerden temizlecek ediler, OMON kirişmese edi. Banditlerni qorçalap, olar daa eki qırımtatarnı öldürgen ediler, soqaqlarğa arbiy tehnikanı çıqarğan ediler... Aqılımda, o vaqıt eki kere televideniyede çıqışta bulunıp, vatandaşlarımı tınçlanmağa ve militsiyağa bu meseleni çezmek imkânını bermege çağıra edim.

Qırımda Qaradeñiz flotunıñ kirası devam etilgenine qırımtatarlar nasıl baqalar?

Qurultaynıñ soñki sessiyasında devlet prezidentine namzetler meselesini baqmaq kerek edik, ondan evel qayd etilgen namzetlerniñ çoqusına sualler ile zarflarnı yollağan edik. Anda qırımtatar meselesiniñ aspektlerni prezident namzetleri nasıl körgenleri ve Ukrainanıñ ilerideki inkşafı aqqında sualler bar edi. Olarnıñ arasında Ukraina territoriyasında Rusiyeniñ Qaradeñiz flotunıñ bulunması aqqında sual da bar edi.
Biz sayamız ki, Ukrainanıñ territoriyasında çetel devletlerniñ arbiy bazalar olmamaq kerekler, hususan, Ukrainağa territorial itirazlar bildirgen devletlerniñ. 2008 senesi Rusiye-Gurcistan cenkinde Qaradeñiz flotunıñ iştiragını köz ögüne alaraq, sayamız ki, bu flot Ukrainanı yabancı cenklerge celp etmek havfını taşımaqta. Em de sayamız ki, Qırımda Qaradeñiz flotunıñ bulunması separatist rus taraflama küçlerni antiukrain areketlerine ilhamlandıra, Ukrainanıñ territorial bütünligine havflıq doğura, Qırımda milletlerara vaziyetni kerginleştire. Onıñ içün Rusiye bazası içün territoriyamıznıñ kirasını daa 30 yılğa devam etilmesi aqqında Harkov añlaşması, ebet, qırımtatarlarnı quvandırmadı.

Bir vaqıtları siz aytqan ediñiz, Qırımda aqiqiy “ukrainler” – bu qırımtatarlardır. Şimdiki akimiyet ile ukrain olmaq qıyın degilmi?

Eki qat qıyın olacağını tüşünem. Evelde Kiyevde (Nazirler Şurasında, Prezident memuriyetinde) qırımtatarlar Qırımda stabillik faktorı ve rus taraflama separatistlerge qarşı turğan esas teşkiliy küç olğanını añlağan insanlar bar edi, onıñ içün nasıl olsa da olardan yardım bekley edik, - şimdi ise vaziyet deñişti. Qırımda şimdiki akimiyetniñ dostları tamam şu separatistlerdir. Onıñ içün şimdi biz yañlızmız.

Sübetleşti Lana Samohvalova