www.avdet.org

Şübesiz ki, qırımtatar halqınıñ öz-özüni idare etüv milliy sistemasında bir-de-bir deñişmelerniñ zarurlığı çoqtan körüne -  bunı daa Qurultaynıñ soñ sessiyasında duymaq mümkün edi. Delegatlarnıñ ögüne alışılğan öz-özüni idare etüv sistemasını bayağı deñiştirgen bir sıra leyha sürüldi. Bunıñ neticesinde, teklif etilgen vesiqa ve leyhalarnı işlemek içün Qurultayda iş gruppası teşkil olundı. Mezkür iş gruppasınıñ kâtibi olur eken, teklif olunğan deñişmeler bayağı müim mizacını taşığanı aqqında ayta bilem.
Bu ceetten, zanımca, milliy öz-özüni idare etüv sistemasında deñişmelerniñ muzakere etilüv, işleme ve saylavlarında közde tutulması kerek bir sıra meselege diqqatıñıznı celp etmege ister edim.
Birinciden, er bir idare etüv sisteması öz yaşayış faaliyetini ve oña berilgen vazifelerini amelge keçirmesini desteklemek içün muayyen resurslarnı talap ete. Bu eñ-evelâ maddiy ve maliye resurslarıdır. Devlet ve yerli öz-özüni idare etüv sistemalarında bunıñ içün devlet ve yerli bücetler bardır. Olar eali ve yuridik şahıslar tarafından tölengen paralarnen toldurıla.
Bizim milliy  idare sisteması yaşayış ve faaliyetni teminlegen mebadan marumdır. Al-azırda böyle menbanıñ vazifesini fizik ve yuridik şahıslardan kelgen göñülli aqçalar becere. Añlaşılğanı kibi, böyle menba stabil olamaz ve bu stabilsizlik avtomatik şekilde sistemanıñ özüne de keçe.
Milliy areketimizniñ bazı faal iştirakçileri tarafından teklif etilgen eali esabına toldurılğan milliy bücetimizniñ işletmek ğayesi em halq em de Qurultay delegatlarnıñ büyük qısmı tarafından müim bir destek körmedi. Lâkin, milliy bücet ğayesi aslı da milliy idare sisteması ve umumen qırımtatar milletiniñ inkişafına bayağı yardım eter edi.
Qırımtatar iş adamlarnıñ sponsorlıq yardımı bu vaziyette közge daa güzel körüne. Amma bu yerde belli bir ibareni hatırlamaq lâzimdir: ‘Parasını bergen düdügini çalır’. Bizim iş adamlarımıznıñ canlarını ağırtmağa istemeyim, amma halq özü istegen avasını çalsa daa yahşı olur edi, dep sayam. O vaqıt sistemanıñ özü de mustaqil mizacını taşır.
Ekinciden ise, er bir idare sistemasınıñ temel unsurlarından biri, maliye ve maddiy resurslarnen birlikte, halqnıñ destegidir, ya da siyasette aytılğanı kibi, onıñ legitimatsiyası. Öz-özüni idare etüv milliy sisteması - akimiyetniñ muayyen bir çeşiti olğanını közde tutaraq, akimiyetniñ legitimatsiyası bu akimiyet kimge doğrusla, o ealiniñ tarafından destek ve qabul olunması demektir. Legitimlik - idare sistemasınıñ emiyetli bir resursı olıp, akimiyetni büyük küçnen teminley. O küçte - bütün halq adından çıqışta bulunmaq aqqıdır.
Legitimlik özüni çeşit tarzda ifade ete bile: bücetke göñülli para bermesi ile, saylavlar ve demokratiyanıñ diger şekillerinde faal iştiraki ile ve ilh.
Bugün-de-bugün qırımtatar halqı tarafından Qurultay-Meclis sisteması bayağı yüksek seviyede desteklene. Olğan sistemasını deñiştirüvine nisbeten bir sual peyda ola - deñişme neticesinde bu sistema halq desteginden marum qalmazmı, aceba?
Üçünciden, Meclis ve Qurultaynıñ faaliyeti opponentlerniñ basiretli nezareti altında bulunğanı bellidir. Opponentler Qurultay-Meclis sistemasında tamamlanğan halqnıñ iradesini özüne tabi etmek, öz meraqlarına boysundırmağa ep tırışalar.
Qırımtatarlarnıñ olduqça areketçen öz-özüni idare etüv milliy sistemasınıñ nisbiy tertipligi sayesinde duşmanlarnıñ pancasından sıpmağa çaresi bar. Ebette, bu yerde halqnıñ destegi müim rol oynamaqta. Sistemanıñ deñişüvi ise onıñ areket etmege mearetine tesir eter. Halqnıñ mezkür sistemanı diger usullar ile, meselâ quvet ile (ordu, uquq qoruyıcı organlar) qorçalamaq imkânları olmağanını közge alsaq, biz buña azırmızmı, dep sorayıq?. Qırımtatar milletiniñ inkişafında şimdiki vaqıtta öz-özüni idare etüvniñ eñ mahsuldar şekli - milliy areket sayılır degen fikir bar. O tez deñişe bile ve bunıñ ile özüni boysundırmaz.
Ve niayet eñ soñkisi ve belki eñ müimidir. Qırımtatar politikumı öz terkibinde çeşittir. Yazıq ki, çeşit tesir etüv gruppalarına bölünmesiniñ sebepleri ğayeviy manasını taşımayıp, diger temeller üstünde qurula. Demek, bu gruppalar arasında ğaye oğrunda küreş degil de, siyasiy reqabeti közetile.
Bütün sistemanıñ qaviyligi, onıñ semereliligi ayrı menfaatlardan üstün olağnını bu gruppalar añlarmı, aceba?
Bu fikir ve mulâazalarımnı Qurultay-Meclis sistemasınıñ deñişüvine qarşı çıqmaq içün ketirmedim. Niyetim - bu esnasta iştirak etmege istegenlerniñ diqqatını milliy menfaatlarımızğa dair basiret ve itina köstermek zarurlığına celp etmektir.