www.avdet.org

Üsniye Menaqayevanıñ sürgünlik aqqında şeadetnamesi

Men Üsniye Menaqayeva (qız soyadım Mustafayeva), qırımtatarım, Kezlev şeerinde 1930 senesi aprelniñ 12-sinde doğdım. Köçürüv vaqtına qorantamıznıñ terkibi böyle edi:
Anam - Sale-Sultan Mustafayeva (1909 s. d.)
Men - Üsniye Mustafayeva (1930 s. d.)
Qardaşım - Riza Mustafayev (1932 s. d.)

Qorantamız Kezlevde, Demişev soqağı, 73 adresinde yaşay edi. Bu azbarda daa menim qartbabam eki öksüz torun - Şefiqa ve Şevqiyenen, Zuleyha tize ve onıñ 5 adamdan ibaret olğan qorantası da yaşay edi. Evimiz üç qorantağa bölüngen edi. 
Bizim qorantamız er şeynen temin olunğan üç odağa malik edi. Ondan da ğayrı, aranlarımız ve malımız bar edi: at, sığır, eki buzav ve bir qaç qoy.
Menim babam Seyt-Abla Mustafayev (1900 s. d.) Qızıl Orduğa çağırılğan edi. Cenkten evel o, yanğın komandasınıñ müdir muavini olıp çalışa edi. Cebede esirge tüşe, esirden qaçtı, 1944 senesi İş ordusına çağırıldı.
Qızıl Orduda daa babamnıñ tatası - Selime Mustafayeva emşire olıp çalışa edi. Cebeden soñ Sibirge sürgün etildi.
Emcem Asan Üseinov  (1914 s. d.), cenkten evel Vladivistokta hızmet ete, aviamotorist olaraq çalışa edi, 1944 senesi Aqyar şeerinde vefat etti.
Emcem Meraqay Üseinov (1924 s. d.) İş Ordusına 1944 senesi çağırıldı, belgisiz elâk oldı.
1944 senesi mayısnıñ 18-inde gece saat 3 qapığa birisi küçnen urğanından uyandıq. Evimizge eki silâlı asker kirip, bir şey añlatmayıp, kiyinip azbarğa çıqmaqnı emir etti. Anam esini coyıp yıqıldı, ağam ağlamağa başladı. O vaqıt, askerleden birisi maña böyle ayttı: ‘Qızçıq, sen endi balabansıñ, şeylerini cıy da, uzaq yolğa çıqacaqsıñız’. 15 daqqada ne almaq mümkün? Amma alğanımız bizni aşlıqtan qurtarğan edi. Silâ altında bizni soqaqqa çıqardılar. Mında köpekler uvulday, sığırlar müñrey, qadınlar ve ballarnıñ feryatları qulaqlarnı tındıra edi. Bizni cami yanında toplap, maşnalarnen demiryol vokzalına alıp kettiler.
Er kesni sasıq mal vagonlarına yüklediler. Biri-birimizge tayanıp kete edik. Vagon bala, qadın ve qartlar ile tolu edi. Bütün yol devamında bizge bir kere bir aş ve suv bergenleri yoq. Duraqlarda ise savutları olğanlar suvğa çapa ediler. Qadınlar sıcaq aş pişirmege tırışa edi, amma eşelonlar tek 10-15 daqqa tura edi. Suvnı toldurıp, aşnı pişirip yetiştirmegenler vagonlarda arta qala ve bilgisiz ğayıp ola edi. Yol boyu bir çoqları hasta ola, açlıqtan öle edi. Cesetlerni yol boyu toqtamayıp, ya da toqtav yerlerinde atıp taşlay ediler. Bizim vagonımızda yüklü qadın bar edi, o pek çekişe edi. Mustafa ağa adlı yaşlı bir adam bala ve torunlarınıñ ağlavlarına dayanamayıp özüni köpçekler tübüne attı. 18-20 kün devamında şu ceennem vagonlarında kettik.
Bizni Ferğana vilâyetine ketirdiler. Vagonlar açılğanda, bizge tanış olmağan urbalarğa kiyingen, ellerinde taşlar tutqan adamlarnı kördik. Yüzlerinde nefret sezile, olar bizge taşlarnı atmağa azır tura edi. Ögünlerinde mecalsız qartlar, bala ve qadınlarnı körgende közlerinde tek bir sual peyda oldı: ‘Ya satqınlar qayda?’
Bizni qapı-penceresiz aranlarda yerleştirdiler. Toban üstünde yuqlay edik. Er saba adam cesetlerini tapa edik. Tek birazdan yerli sakinler toban içinde aqrepler olğanını ayttılar. Qarılğaç kolhozında men, ana, ve ağam bir çanaq şorba içün pamuq tarlasında çalışa edik. Soñra Kuvasayğa tüştik. Mında tsement zavodunda tsementni yükley edik.
Açlıq ve yaşayışqa kelişmegen şaraitten adamlar ailelernen öle edi. 1944 senesi Mustafa qartbabam (1874 s. d.) keçindi. Eki doğmuş tatam Şevqiye Bektemirovanı (1932 s. d.) (onıñ babası Kezlevde portnıñ müdiri edi) açlıqtan qurtarmaq içün 27 №-lı bala evine berdiler. Anda o ğayıp oldı, onıñ taqdiri aqqında bir şey bilmeymiz ve alâ daa onı tapmağa tırışamız.
Açlıqtan ve müşkül şarait neticesinde men sıtmanen hastalandım. Ordudan qaytqanından eki yıldan soñ babam qorantamıznı taptı.
Tasilimni devam etmege imkân yoq edi. Men muasebeciniñ yardımcısı, kâtip-maşinist, tikici olıp çalıştım. Tek 1952 senesi Taşkentte piçici kurslarını bitirip, nefaqacılığıma qadar atelyede piçici olıp çalıştım.
1967 senesiniñ qararından soñ (‘Qırımda yaşağan tatar vatandaşları aqqında’ SSCB (SSSR) Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı) Samarqanddaki evni satıp, Qırımğa keldim, amma bu qarar sahte eken. Qırımda qırımtatarlarnı tuta ediler, evlerimizni satmağa ruhset bermey ediler. Melitopolde toqtalmağa mecbur oldıq. Mında qorantamıznen 30 yıl yaşap, 1997 senesi Vatanımızğa qayttıq.
Aqmescitte, Aqmeçet qasabasında, Kemal Yaqub soqağı, 43 adresinde yaşayım. Cep tel.: (095) 5904924, ev tel.: 63 -66- 23.

2009 s. oktâbr 23

İmza Üsniye Menaqayeva