www.avdet.org

Tarih - meraqlı ilimdir, amma onıñ içinde bir çoq tapmaca, sır ve... añlaşılmamazlıq saqlıdır. Yazıq ki, amma bu añlaşılmamazlıqlar tarih, vaqialar, faktlar akimiyetniñ emri ile bir qaç kere yañıdan yazılıp alınğanda yer ala. Belki, onıñ içün, yani talebelerniñ başlarını aylandırmamaq içün, tarih boyunca dersliklerde bazı vaqialar aslı da yoqtır. Meselâ, 1572 senesi yer alğan Molodi uruşı. Bu vaqianıñ tarih dersliklerge kirsetilmegeni bir sıra tarih sevdalarnı çorlandıra. Ebet! Bazı şübeli bilgilerge köre, ruslar Devlet Geray hannıñ ordusını darma-dağın ettiler. 120 biñli ordu pek belli olmağan Mihail Vorotınskiyniñ yolbaşçılığında olğan 60 biñli oqçu ordusı altında tar-mar olğan eken. Amma aslı da bu uruş şimdi aytılğanı dayın müim edimi, aceba? Ve zaten bu uruş oldımı, ya da diqqatqa lâyıq olmağan bir davamı?

İvan - Sahte imperator
437 yıl evel şimdi Moskvadan 30 km. uzaqlıqta bulunğan Molodi qasabasında er alda uruş olsa kerek. Amma bu uruş adaletli oldımı, yoqmı, olduqça şübelidir. Lâkin, bu aqta biraz soñra.
1561 senesi ise Moskoviyanıñ 31 yaşındaki ükümdarı İvan öz süzereni - Qırım hanlığısız da çaresini tapar dep, özüni Bizans (Vizantiya) imperatorlarınıñ varisi olaraq tayin etmege, Moskvanı ise üçünci Roma olaraq ilân etmege ğayesinen yaşay edi. Amma bunıñ içün Konstantinopol patriarhınıñ razılığı kerek edi. Bu arada Moskva Bizans imperiyasınıñ inqirazından soñ berbat alında bulunğan Konstantinopol patriarhı aqlına tüşti. Olarnıñ vaziyeti Moskva içün elverişli edi ve çoqqa barmadan, mitropoliyağa elçiler yollanıldı. IV İvan tarafından ediye etilgen qıymetli bahşış ve paralı selâmlar boşuna ketmedi, qart patriarh öz şahsiyetine yüksek diqqatına satıldı.
Söz arası, çar unvanını doğrudan-doğru añlaması kerek degil. İvan Moskva ulu knâzı sayıla edi, 1547 senesi ise çar olaraq ilân etilmesi sahtelik edi. Ziyalılar bunı yuridik küçüne malik bir akt olaraq qabul etmey ediler. Amma adlandırılğan çar ise bundan sıqılmay edi. Bundan ğayrı onıñ Bizans Kesarı unvanına közü bar edi.
İşte Konstantinopol patriarhından İvannı Bizans imperatorlarınıñ varisı olğanını tasdıqlağan yarlıqnı almağa qalğan edi. 
Tahmin etilgeni kibi, kerekli yarlıq tez vaqıtta alındı. Bizans Kesarı unvanına köz taşlaması Qırım hanına hucur keldi. Devlet Geray mantıqlı olaraq IV İvannı öz tabisinde dep saya edi. Ondan da ğayrı Moskoviya bayağı sozulğan Livon cenkinde (1558-1583) Qırım hanlarından daima destek köre edi. Onıñ içün han İvandan bu alnı añlatmasını talap etkeni tabiiydir. Amma Moskva ise bir şeyler añlatmağa aşıqmay edi. Ğaliba Monomah şapkası ‘imperator’ğa pek kelişti em de o oña bayağı paalı olıp çıqtı de, o onen sağlıqlaşmamağa iç istemey edi.
Şunı da qayd etmek kerek ki, 1473 senesinden 1563 senesine qadar Qırım ve Moskoviya arasında ciddiy bir tartışmalar yoq edi. Atta 1552 senesi İvan Groznıy Qazan, 1554 senesi Hacı Tarhan (Astrahan) hanlığını zapt etken soñra bile Qırım tarafından bu topraqlarnı qaytarmağa tırışılmadı. Çünki, çar ana tarafından nufuzlı Mansurlar sülâlesinden kelgenini közge alına edi. İvannıñ qartdedesi Altın Ordunıñ ulu emiri - Mamaynıñ büyük oğlu edi. Amma vassal oña ait olmağan tacını eline almağa niyet etken soñra Moskoviya ve Qırım hanlığı arasında munasebetler birden fenalaştı. 1571 senesi han o vaqıtqa İvan bulunğan Serpuhovğa keldi. Amma çar andan Kolomnağa, soñra da Slobodağa qaçıp ketti. Han çarnı o qadar qorquza olsa kerek ki, Slobodadan o birden Yaroslavlge keçti. Mayısnıñ 24-ünde Devlet Geray Moskvağa yaqınlaşıp şeer yanlarını yaqmağa emir etti. Ateş suratnen darqaldı ve tezden bütün şeer alevlendi. Ebet de, pek çoq adam öldi, bunı rus tarihçıları qayd etmege pek seveler. Amma İvannıñ özü aynı şu devirde 1,5 milliondan ziyade canını ğayıp etkenini de unutmamalı.
Tek iyünniñ 15-inde İvan Moskvağa yaqınlaştı, anda ise onı Devlet Geraydan mektüp ketirgen elçileri bekley ediler: ‘Men seni er yerde qıdırdım, Serpuhovda, Moskvada. Amma sen qaçtıñ. Ve bundan soñ da öz çarlığınen maqtanmağa közüñ bata. Amma seniñ ne cesürligiñ, ne ululığıñ, ne de insafıñ bar. Saña kene kelecem... talaplarımı yapmasañ, özüñ, balalarıñ ve torunların içün ant yarlığını bermeseñ.’ ( N.M.Karamzin )

Molodideki vaqialar.
Bizans tacı zorluqnen ve bayağı paalı qazanılğan olsa kerek, onıñ içün İvan Devlet Gerayğa boysunmağa aşıqmay edi ve hannıñ nevbetteki sene Moskvağa yaqınlaşmağa niyetini bilgen soñ, kene de qorqıp Novgorodqa qaçtı.
Devlet Geray ise 1572 senesi kene de paytahtqa yaqınlaştı ve raat-raat Molodi köyünde, yani Moskvadan 50 verst mesafede yerleşip, çarnıñ areketlerini bekley edi. Söz kelimni, Moskva yanlarında hanlarnıñ duraqları bar edi. Misal olaraq, paytahnıñ şarq-ğarp çetinde daa Altın Ordu zamanlarında ‘ordulılar’nıñ qasabaları bar edi. Mında paytahtqa kiriş ve çıqışında tatar elçileri toqtala edi. Öz vaqtında Molodi de belki böyle duraqlardan biri olğandır.
Amma mında beklenilmegen bir vaqia olıp keçti. İyülniñ 29-ında hannıñ lagerine apansızdan Mihail Vorotınskiy öz ordusınen ücüm etti. Ruslar toplardan küçlü ateş açtılar, aynı zamanda da Mihail öz ordularını duraqqa alıp keldi. Tatar atçıları böyle areketlerge azır olmağanları tabiiydir. Em de bu areketler şu zamandaki qanunlarğa ters kelip, tatarlarnı şaşmalattılar.
Vorontınskiy bu areketlerinen özüni ölüm cezasına oğratacağını bilseydi, tarihta Molodi uruşı belki aslı yer almaz edi. Kerçekte ise, IV İvannıñ öz süzerenine qarşı çıqmağa niyeti yoq edi, Mihail Vorotınskiy de çarğa hızmet etmege özü qarar berdi.  
Bir yıl evel o Opriçninanıñ terkibinde başta Serpuhovda, soñra da Kolomnada bulundı ve özüni kene de qorqaq kibi alıp barğan edi. Nevbetteki sene ise qırımlarnıñ saflarına kirmege imkân ile faydalanmağa aşıqtı. Uruş adaletli qaideler boyunca keçse edi, onıñ neticeleri de belki başqa olur edi, amma yazıq ki, uruş adaletli olmadı.
Lâkin soñra er şey yer yerine turdı. Bir qaç ay keçkeninen Vorotınskiy apiske alınıp, işkencelerge oğratıldı. Alınğan yaraları neticesinde 1573 senesi keçindi. 1574 senesi ise aşağıdaki adiseler yer aldı.

Sahte imperatorğa yol berilmez
IV İvan nasıl olsa da, Bizans iperatorlarınıñ tacınen sağlıqlaşmağa mecbur oldı. 1574 senesi Qırımdan ekinci darbeni beklemege mümkün olğanda, IV İvan er kesniñ yanında çar-varis unvanını terk etip, öz tacını sabıq Qasım hanı - tatar Sain Bulatqa berdi. Sain Bulat da bu tacnı bütün qanunlar boyunca qabul etti. Çar tarafından da bu şaqa degil de, bütünley añlı, mecburiyetten yapılğan areket edi. Bu vaqıttan başlap Yavuz İvan öz sahte unvanından marum qaldı ve öz ecdatları kibi knâz olaraq adlandırıldı. Unvanını qaldırmasınen İvan birincilikke iddia etmegenini kösterdi.
İvan çarlığından red etkenine Geraylarğa közaydın aytmaq, er şeyni añlatmaq ve afu soramaq içün Qırımğa zengin bahşışlar ile elçiler yollanıldı.
Rürikoviç sülâlesiniñ temsili ulu Cengiz oğullarınen qadimiy bağını añlay ve qabul ete edi. Rusiyeni idare etken elita ise özlerine kelişken yalannı uydırıp çıqqanlar.
1577 senesi Devlet Geray vefat etti. Han tahtına onıñ oğlu II Mehmed Geray oturdı. Şu arada da IV İvan yañı hanğa qıymetli ediyeler yollamağa aşıqtı, çünki tek Qırım hanlığından Livon cenkinde yardım bekley ediler. Ve 1577 senesi tatar orduları Moskva ordularına yardım ete edi. Rus tarihçıları ebet de bu aqta susalar. Amma böyle susmalar ve açıq yalan rus tarihı içün aslı pek tabiiydir.

Gülnara Abdulayeva