www.avdet.org

Qırımnı menimsevinde progress, regress, mifologizatsiya aqqında esse

XV asırnıñ soñu - XVI asırnıñ başından zemaneviy Bağçasaray yanlarındaki topraqlar şiddet ile menimsenilmege başlay. Bu şeer - büyük olmağan amma quvetli, keniş halqara bağlarına saip devlet - Qırım Hanlığınıñ paytahtıdır. Bu topraqlarğa eñ çeşit insanlar, devlet sermiyaları, çeşit memleketlerniñ ustalar istidatlarnıñ issesi bardır.
Bunıñ bir neticesi olaraq, türk seyaatçısı Evliya Çelebi Qırım topraqlarını ziyaret etken vaqıtta (1666-1667) mında aman- aman ‘cennet köşesi’ yaratılğan demek mümkün. Amma ‘cennet kibi’ degende turistler qullanılğan añlamnı aqılğa almamalı. Bular nisbeten yüksek olmağan, tabiatnen aenkte bulunğan oñaytlı inşalar. Er şey mantıqlı ve musulman dünya baqışları mücibi dülberlik añlamı ile yapılğandır. Bu maalleniñ uvaları Eski Salaçıq ve Bağçasaraynıñ inşaları ve qurulışı ile aenklidir. Olar ise, öz nevbetinde tabiat ile aenkleşeler.
Demek, mında yaşağan adamlar topraqlarnı menimsevinde bayağı yüksek seviyege yetkenler dep hulâsa çıqarmaq mümkün. Bunı tasdıqlağan bir çoq dediller mevcut. Qırım Hanlığı vaqtında Qırım toprağında insan ömrü içün mümkün olğanı qadar oñaytlı şarait yaratılğanı ise şübesizdir.

Bundan soñ neler olıp keçe? Hucur bir şeyler yer ala. Bu topraqlarnıñ inkişafına bir issesi tiymegen qomşu devlet, Qırımnı berbat etilmesine, bu yerlerniñ menimseviniñ seviyesini zayıflaştırmaq içün doğrulğan siyasetni alıp barmağa başlay. XVIII asırdan başlap Qırım Hanlığı içün Rusiye İmperiyası qorqunçlı duşman sıfatını ala. 1736 senesinden başlap, Qırımda bazıda rus askerleri, alman zabitleri peyda ola ve bu devletke zarar ketirmek içün çalışa. İnsanlarnıñ tınç yaşayışları bozulmağa başlay. Bu yıqtıruv tesadüf, yani apansızdan olıp çıqqan adise degil, bu mahsus yapılğan, maqsat olıp keçirilgen siyasettir.

Qırım Hanlığınıñ arbiy quveti ve qırımtatarlarnıñ canavarlıqları rus tarihçılar tatarfından bayağı qabarttılğandır. Bunı Rusiye tarihını efsaneler ile qaplamaq içün yapalar, amma buna baqmadan Qırım Hanlığı daa küçke malik edi. O kerekli qadar qarşılıq kösterip olamasa bile, duşmanlarından intiqamını almağa quveti bar edi. Rus ordusı Qırımda devamlıca qalıp tursa, o yoq etilir edi. Yapılğan cinayetler içün iç kimsege amanlıq olmaz. Amma rus ordusı Qırımda bunsuz da çoq vaqıtqa qalmay.

Tarih içün emiyetke lâyıq bir devir keçip ketti. Rus ordusınıñ Qırım Hanlığına yapqan bir qaç işğaliniñ neticesinde bir çoq şey viran etildi. İç bir maqsatsız. İşte viran ettiler, vesselâm. Manası şunda ki, qomşu devletni imperiyağa qoşulması bu topraqlarda evelden yer alğan menimsev qanunlarını yoq etmekni közde tuta. Eskisiniñ artıq keregi yoq. Çünki yañı qanunlar meydanğa ketirilecek. O belki eskisinden güzel olmaz, farqı yoq, çünki o özünki olacaqtır.
1783 senesi Qırım Hanlığı yoq ola ve Rusiyeniñ bir qısmı olaraq sayıla. Qırım er vaqıt Rusiyeniñki olğanı aqqında çeşit deliller ortağa çıqa. Bravlin aqqında bir efsane bar, o yoq edi dep kim ayta bilir? Soñra da Korsunde (Hersones, Aqyar) rus vaftiz olunğanı aqqında da efsane bar. Bunda da ğayrı daa bir taş tapılğan eken, üstünde de Qırım Hanlığını özüne tabi etmek Rusiye İmperiyasınıñ aqqı olğanı aqqında yazı bar eken. Yani, er şey yerinde kibi.
Territoriyanıñ yañıdan menimsevi yañı seviyege çıqa. Qırımda yerleştirüv sisteması deñişe. Eski tatar şeerleri inkişaf etmey. Aksine, bu şeerlerde yaşayış seviyesini zayıflaştırmaq içün mahsus siyaset alıp barıla. Bağçasaray, Qarasuvbazar, Eski Qırım kibi şeerlerniñ büyükligi, emiyeti mahsus eksiltildi. Aqmescit şeeri de yoq ola ve sanki ‘ruslar tarafından boş yerden yaratılğan’ Simferopol şeeriniñ bir qısmı olıp qala. Amma bu yerde aslı artıq bir çoq vaqıtlardan berli qalğa sultannıñ sarayını bulundırğan tatar şeeri bar edi. Amma bular olmaycaq şey. Ne farqı bar ki. Saray aqqında artıq er kes unuttı.
Qırımdaki tatar şeerlerniñ qabaatı şunda ki, olar tatarlar tarafından, yerlerni menimsevniñ diger içtimaiy-medeniy qanunlarına köre yaratılğanlar. Ondan da ğayrı, bu şeerler Qırım Hanlığınıñ yerleştirilme sistemasında müim rol oynay edi. Bunı ise afu etmege olmaz. Şeerlerniñ adları, soqaqlarnıñ adları deñişe. Camiler ve eski maalleler yer yüzünden siline. Eski binalarnı kim ve ne vaqıt viran etkenini belgilenek bayağı ağırdır. Haber yoq. Bir-de-bir malümat da yoq, inşalarnıñ özleri de yoq. Sanki bir şey de olmadı.
Cenk olmasa, onıñ işini bu yerlerge köçip kelgenler öz ellerine ala. Tek mimarcılıq degil de yañıdan menimsenilgen maalleniñ ealisi deñişe. İcretler başlana. Evelden ileri ketken şeerlerde yaşayış alçaq seviyelerge tüşe. Yañı kelgenlerniñ bir qısmı hucur bir işnen oğarşa. Olar yañı yerlerni abadanlaştırmanıñ yerine oña mümkün olğanı qadar zarar ketirmege tırışa. Meselâ Eski Qırımdaki ermeni ve bulğarlar. Bu topraqlarda belli bir vaqıt bulunğan soñ bu adamlar bir yerge ğayıp ola. Ya da olarnı ‘ğayıp eteler’. Yani öz işlerini becergen soñ, olardan aynı şu yerde de qutulına.. 
Cenkler olmasa ve yañı kelgenler de faal çalışmasalar, o vaqıt arheologiya işke başlay. Arheologiya - meraqlı ilimdir. Şeer ne qadar emiyetli olsa, arheologiya da o qadar yıqtırıcıdır. Eski Qırım kibi şeerlerge M.G. Kramarovskiyniñ reberligi ile Ermitaj arheologlarınıñ ekspeditsiyaları yollanıla, bu ise arbiy yıqtırmacılıqtan artta qalmaz. 150 yıl devamında Rusiye İmperiyası ve sovet arheologları evelki Eski Qırımnı yañıdan tiklenilmesi oğrunda çapqalaylar. Qıdıralar, qıdıralar, amma bir şey tapmaylar. Qazıp çıqarmağa imkânı olğan şeylerni qazıp çıqarıp, esabatlarına qayd etip, alıp çıqardılar. Bu esabatlar qayda olğanını tek bir qaç adam bile bilir. Demek Eski Qırım şeeriniñ tarihı ile er şey añlaşıla. Bir şey yoq edi, ya da Rusiye mütehassıslarına kelişkeni kibi edi.
Demek, territoriyanı yañıdan menimsevniñ birinci adımı olaraq eski strukrurasınıñ kelişmegeni, yaramaylığı kösterile. Ekinciden de, bu yerlerde ‘Bizim insanlarımız’ evel-ezelden yaşağanları aqqında bir hucur efsane uydurıla. Onıñ delilleri de ketirile. Bir-de-bir metin, ya da taş ve üstündeki munasip yazılar tapıla. Yalan dersizmi. Aysa yalan olğanını isbat etiñiz. Rusiye tarih ilmine bir-de-bir şeyni isbat etmek qolay degildir, çünki birden Rusiye devleti ögünde turasıñ.

Yerlerni menimsevniñ mifologizatsiyası eki yönelişte alıp barıla. Birincisi menimsevniñ evelki qanunları aqqında malümatlarnı yoq etüvi ile bağlıdır. Mında metinler, yani yazılı malümat, em de qurucılıq inşaları da kirsetile bilir. Ebet, kâğıttaki yazılarını yoq etmege qıyın degil. Amma keçmişni hatırltqan inşalar, misal içün kermen divarlarnı körmemek mümkün degildir. Amma buña da çare tapıla. Böyle divarlarnıñ yanlarında köç etken halqlar, meselâ ermeni, ya da bulğarlar yerleştirile. Ve birazdan şu qadimiy divarnıñ izi bile qalmay. Meraqlısı şunda ki, birazdan bu ermeni, ya da bulğarlar da bu yerlerden ğayıp ola. İşte işlerini becergen soñ ketmek de mümkün. Bu yerlerni yañıdan menimsevniñ ve duşman medeniyetiniñ keçmişini yoq etüvniñ klassikasıdır.
Mifologizatsiyanıñ ekinci yönelişini konstruktiv dep adlandırmaq mümkün. O belli bir region aqqında yañı malümatnı ortağa çıqarması ve tarqatılmasınen bağlıdır. Yañı inşalar, yañı şeerler peyda ola. Bu yerlerde imperiya ve sovet halq hocalığı çerçivesinde yañı zenaatlar, esnaflar peyda ola. İş qaynay.

Bunıñ neticesinde, biraz vaqıt keçken soñ aynı bu topraqlar öz evelki sıfatını coyıp, bam-başqa ola. Tarih silingen. Onıñ aqqında bir haber yoq. Daa doğrusı haber yoq kibi kösterile. O bar, amma onı körmege yasaq.

Demek, mifologizatsiyanıñ biri birinen bağlı olğan eki areketi bar: destruktiv ve konstruktiv. Olğan şeyler yoq etile ve duman ile qaplana. Olmağan, amma olması kerek olğan şeyler ket kete peyda ola.
Mifologizatsiyanıñ eki yönelişi yer alğanınıñ sebebi nedir aceba? Onıñ manası ne? Manası şunda ki, belli bir territoriyanıñ menimsevini içtimaiy-medeniy sistemasınıñ qanunlarına uyğunlaştırmaq kerek. Diger iştimaiy-medeniy qanunlar ile menimsenilgen yerlerni umumiy qanunlarına uyğun etilmesi kerek. Bu vazifeni amelge keçirmek içün bir şey acılmay. Muayyen topraqlar içtimaiy-medeniy sistemasına ait olğanını isbat etmek içün iç bir yollardan igrenilmez, atta cinayetke bile azırlar.