www.avdet.org

Yılnameler, hronikalar, toplamlar - bular episi er bir monarh sarayınıñ temsilleri edi. Olarnıñ içinde saraydaki er künlük yaşayışnıñ vaqıaları eñ tafsilâtlı şekilde qayd etile edi. Yılnameler keçmiş ayatınıñ aqiqiy menbası sayılır eken, olarnıñ yardımı ile yer alğan çeşit adiselerniñ kerçek sebeplerini, akimiyet başında oturğanlarnıñ maqsatlarını, niyetlerini ve çoqusı allarda diqqatqa lâyıq kibi sayılmağan turmuş inceliklerini añlamağa ve meydanğa çıqarmağa yardım eteler. Böyle kibi yılnameler Han sarayı yanında da mevcut edi. 1608 senesinden 1753 senesine qadar devirni qaplap alğan qadı asker defterlerniñ 62 tomu Qırım hanlarnıñ divanı yanındaki baş qadılar - qadı askerler tarafından yazılğan. Qadı askerlerge hanlıqnıñ bütün devriy ve administrativ işlerini qayd etmege, çeşit makeme işleriniñ protokollarını yazıp almağa, ölgenlerniñ mal-mülküniñ taririni, vasiyetnameler, cemiyet abadanlaştıruvi ve maliye boyunca akimiyet emirlerini tertip etmege, cemiyet inşaları: qale, camiler ve ilh. sayısını qayd etmege avale olunğan edi. Yılnameci Han Divanınıñ er bir toplaşuvinda bulunmaq ve eşitkenlerini yazıp almağa borclu edi. Yıl yıldan bayağı vesiqalar toplana edi ki, olar episi baş qadınıñ elinde edi. Demek, qadı askerlerni hanlıqnıñ ilk arhivariusları dep adlandırmaq mümkün, çünki olar bütün vesiqa ve protokollarını tertip ile arhiv şekline ketire edi.

Hücet (şeadetnameniñ çeşiti), yaft ( miras bölügi), vasiyetnemeler, makeme qararları ikâye şeklinde sakki, yani kitaplarğa yazılıp alına edi.

Maalessef, bu künge qadar defterlerniñ episi eski qırımtatar yazısından, yani arap urufatından daa çevirilmedi ve neşir etilmedi, amma şu vaqıtlar aqqında qıymetli malümat bulundırğan bazı tercimeler mevcuttır. Bugün-de-bugün qadı asker defterleri İ. Gasprinskiy adında kitaphanesinde saqlanılmaqta. Biz qadı asker sakkadan bazı meraqlı maddelerini ketiremiz ki ve keliñiz, XVII asırnıñ müitine dalıp baqayıq.
1017-1022 ss. icriy - (1608-1613 ss. milâdiy)
‘Bu şeriat mektübimniñ manası ve bu şerefli kelimelerni yazılmasınıñ sebebi şundadır. Kivan qızı Nazenin, öz ömür arqadaşı Başay oğlu Qarbiyni şeriat makemesine çağırıp, şunı bildirdi: ‘aqayım Qartbiy mennen evlengende maña şart qoyğan edi ki, bu şartqa binaen, o mennen beraber özüne cariye, ya da daa bir qadın alsa men evlenüvden azat ola bilem’. Bu şartnı o özü bir qaç kere bozdı, ondan da ğayrı, canımnı ağırta. Bu sebepten, şeriat boyunca men özümni serbest sayam’. Bularnı Qarbiyden sorağanda, o er şeyni inkâr etip, böyle cevap berdi: ‘o ayırılmağa istese, mennen evlenüvden azat olsun’. Bu sözler ile o apayına ayırıluvnı bergen ola, onıñ içün ondan qadınıñ menfaatına 500 hasene sayısında bütün meger-müecelli ve aynı meger-muacelni de alınması kerek. Bundan soñra, Qartbiy feryat-sedalarnen han azretleriniñ yanına barğan soñ, Ahmed ağanıñ ve devlet yolbaşçısınıñ ricası ile ve eki tarafnıñ razılığı ile Qarbiyniñ evlenüvi 500 hasene sayısında meger-müecel ile yañıdan tiklendi. Bunıñ ile Qartbiy cariyesi Gülbaharnı serbest etip, bundan soñra ise, başqa qadın, ya da cariye alsa, qadınını ursa, böyle allarda qadını ondan üç talaqlı kibi serbest olacaq ve emirlerge 500 hasene berecek degen şartnı qabul etti. Bundan da ğayrı o bütün ev eşyalarını ve mülküni qadınına bermege işandıra edi. 1020 senesi ramazannıñ 2-sinde yazılıp alğan. Şaatlar: Ahmed ağa, Abdul-Adil Çelebi, Emir ahur Sograb bey, Musli Çavuş Qaçı, Gazi Bayram Hacı, Mamaşay oğlu Derviş Mırza, Kâtib-divan Muh efendi, Hadim Ahmed ağa, Qapıcı başı Üsein ağa, Behram ağanıñ oğlu Şain Bey, Müsli Çelebi, Qadır ağanıñ oğlu Ali Bey, Siyaveş ağa.

Añlatuv: bu vesiqağa kelgende, o musulman cemiyetinde qadın ve ayrıca sermiya ceetinden aqsız şahıs degil edi. Aqayı ile temin etilgen paralar qadınğa belli derecede serbeslik bağışlay edi. Bundan da ğayrı bu yerde musulman cemiyetinde yer alğan ayıruvnıñ bir çeşiti kösterile. Üç defa ayırılğan qadın aqayına nisbeten bütün borclardan serbest ola, aqay ise, qadınına üç defa talaq, yani ayırıluv berse bu qadınnen kene evlenmege aqtan marum qala. Böyle ayırıluv qırımtatar vesiqalarda ‘üç-talaq’ dep añıla. 

Selâmet Geray Han, menim sözüm
Bu saltanatlı haqan yarlığınıñ yazıluv sebebi şudır: saray aremimizde hızmet etkenlerden Şahzeman qulumız bizge nevbetteki arizanen muracaat etti: ‘evelden men ulu padişahımızğa tabi olğan beylerniñ raiyelerinden biri edim. Qırım hanı İslâm Han (Allahnıñ ramet ve nimetinde olsun) doqsan yedi senesi, Padişahnıñ izini olmayıp, bizni çaypap ketti. Bunıñ içün padişahnıñ tazirlerinden soñ beylerge onıñ raiyelerini qaytarğan soñ, men öz istegimnen rametli İslâm Hannıñ areminde yaşamağa qaldım. Men 14 yıl devamında rametli Ğazırey Hannıñ areminde hızmette bulundım. Soñra qadı Ali Efendige aqayğa çıqtım ve onen de 14 yıl beraber yaşadıq. Babam musulman olğanı içün men bir vaqıt qul olmağanına baqmadan, şimdi İslâm Hannıñ qızı, men onıñ babasınıñ cariyesi olğanını aytıp, canımnı ağırta’. Şahzeman serbest olğanı sebebinden, ne İslâm hannıñ qızı ne de başqa birisi onıñ canını ağırtmasına emir berdim. Çünki o vaqıttan artıq 30 yıl keçti. Onıñ içün qadı ve diger şahıslar da Şahzemanğa qarşı işlerini diñlememeli. Er kes bilsin ki, o meni afum ve razılığıma nail oldı ve er kes yarlığıma binaen areket etsin. 1018 senesi ..... ayınıñ 25-de yazılğan.

Mına ise o vaqıtlarnıñ ahlâqıy adetlerini akis etken bir parça.
‘Salaçıqnıñ sakini Oraqçınıñ oğlu Recep, şeriat makemesine Otay oğlu Özbek ile kelip, işini böyle añlattı: ‘Mına bu Özbek oğlum Şabannı öldürdi ve onıñ 30 flüriyni özüne aldı. Ondan soramasını ve qararıñıznı çıqarmağa rica etem. Özbekten soralğanda er şeyden iqrar etip, böyle cevap berdi: ‘Şeytannıñ tesiri ile, men kerçekten Şabandan añılğan paralarını aldım ve soñ da onı qılıçnen öldürdim. Bu iş ahiretke qalğanını istemeyim. Onıñ içün şeriat boyunca qarar çıqarılsıñ ve qanlı ceza (kısas) yer alsın’. Kısas ise cezalandıracağına qarar berilgende ve bunı amelge keçirmek içün Recepke ketirilgende, Recep, Allahnıñ rizası içün, Özbekni can yürekten afu etip, böyle dedi: ‘bar ketsin de, 30 flüriyni qaytarsıñ’. Afu etüv ve Recepke aqça qaytarılması secil kitabında qayd etilgen. 1019 senesi Rebi-ül-Ahıra ayınıñ 6-sında yazılğan.
Şaatlar: Müfti Asan Efendi, han sarayınıñ kâtibi Zegni Efendi, Acı-Asannıñ oğlu Mazgar Efendi, han sarayınıñ diger kâtibi Mühiy Efendi, Abdi Efendiniñ oğlu Murtaza Çelebi, han ağası Ali ağa, Acı-Hüsrevniñ oğlu Halife Halil ve digerleri.