www.avdet.org

40-nci senelerdeki ot'keril'gen etnik temizlevler qaytarılmacaq protsessler zıncırlarını tüzürerek, aqibetleri printsip domino kibi işlep başladı. Amma sürgünlik ğayesiniñ muellifleri meselâ yarım asır keçken soñ nasıl bu vaqialar inkişat etecegini ogünden korip olamadılar. Olarnıñ fikirince, o vaqıt Qırım ebediyen çoq problemler ketirgen tamır halqından temizlendi ve boylece «asır emiyet»indeki mesele çezil'di. Amma Qırımda boyle ideologik fikir 50 yıl devamında uküm sür'di.
Bugun' nasıl boş qalğan Qırım başqa halqlarnen yerleştiril'di ve o vaqıt akimiyet yarımadanı slavânlaştırmaq kibi tarihiy vazifeden tayanğanını biz bilemiz. Eger başta kelip keçkenlerni zorbalıqnen butün koylernen alıp kele ediler ve olar birinci yıllar qaytıp qaçıp kete ediler. Soñ mında aliy oquv yurtlar ve tehnikumler mezunlarını işlemege yollay ediler. Kimer KGB vekillerine, belli artistlerge kurort yerlerde propiska ve meskenni rağbetlendirüv kibi darqatqanlar. Amma eñ esas şey şunda ki, olarnıñ añine olar mında saip olğanları siñdiril'di. Qırımtatarlar aqqında olğan akimiyetke ve slavânlarğa qarşı duşmanlıq yapqan halq kibi yaza ve ayta ediler.
YA ne ise sürgün etil'gen halqnıñ añinde oldı. Zornen sürgünlik faciasından ozüne kel'gen, açlıqtan sağ qalıp ve ozüniñ yaram miqdarına qadar adam canlarını coyğan halqımız birinciden olarğa qarşı buyuk yañlışlıq yapılğanı ve Moskva mıtlaqqa aqiqatnı yerine ketirecegi aqqında tüşündiler. Tekaran fikir etmege bil'gen adamlarğa Qırım başqa adamlarğa kerek olğanı ve qırımtatarlar içün anda yer yoq olğanı añlayışılı oldı. 
Milliy areketniñ başında turğanlar içün olğan vaziyetni añlay ediler. Hususan bu başqa milletlerni Vatanına qaytarılğan soñ belli oldı. Qırımtatarlarğa onıñ sırasında yer tapılmadı. Şu yıllar tek bir areket yapıldı – yuqarı firka organlarınıñ adresine muracaat altında imzalar toplandı. 
Şu tarihiy vaqıtnıñ qısmında qırımtatarlar oz' aq-uquqlarını yañıdan tiklenmesi kibi sual'ni qoyğan bir millet edi. Akimiyet buña repressiyalar, idiologik yalan, iftiranen cevap berdi. Halqımıznıñ añinde bir qaç nesil' devamında sovet sisteması qırımtatarlar tuvğan yerine, baba-dedeleriniñ toprağına qaytmasını red etkenlerinden fikir yur'di.
Eminim ki, o vaqıt halmımızğ qarşı yapılğan aqiqatsızlıq er bir qırımtatarnı çorlandıra edi. 80-nci yıllarnıñ ekinci yarısında qırımtatarlar tarafından narazılıq patlanması sovet cemiyetindeki çoq adam içün bu beklenil'megen şey olğan olsa, bizler içün bu ğayret ocağı yıllar devamında qorlandı. Bu siyasiy sistemanıñ birinci mağlübiyeti edi. Işte, sistema narazılıq mentalliginiñ areketler logikasını koz' ogüne almadı. 
«Oz' milliy problemlerimizni biz ozümiz çezmek kerekmiz ve mında bizge iç kimse yardım etmez» - halqımız boyle neticege kel'di. Oz' taqdirimizni biz ozümiz çezdik. YA vaqialar başqa ola bile edimi? Men bellesem yoq. Vilâyet parthozaktiv iştirakçiler qarşılağanını, qırımtatarlar epbir Vatanına qaytacağı aqqında devlet komissiya reisiniñ sözlerini hatırlayıq. Çorlanuv, sızğıruv, ayaq patırdası. Repatriantlar birde-bir yerde yaşamasına yazılmaq, topraq almaq ya da işke alınmaq içün muracaatına kolhoz reislerinden, sovhoz direktorlarından, pasport masa başlığından «Men ol'sem, tek soñ…» kibi sözlerni eşite ediler.

Parthozaktiv cenk istey
Bugun'de-bugun' bir taraftan baqsaq, Qırımda tınçlıq oldı, amma muhtariyetniñ mundericesini toldurmaq içün milliy şekil' bermek kerek. Butün bu şeyler o vaqıttaki atmosferanı añlamaq içün hatırlana. Bu alda qırımtatarlarnıñ Vatanğa oz' kuçünen kut'leviy qaytuvları yañı problemlerniñ peyda oluvına yol berdider. Boylece, bu meselelerni çezmege istemegen yerli akimiyet cemiyet-siyasiy vaziyetni kerginleştirdi. Bunen beraber iqtisadiy, teşkiliy şekilindeki problemler rus tilli QIVda, siyasetçilerniñ çıqışlarında milletlerara kibi beril'gen edi. Qırımtatarlarğa qarşı ruhında terbiyenil'gen, repatriantlarnıñ qut'leviy qaytuvınen toqunğan, narazılıq aktsiyalarnı oz' koz'lerinen kor'gen «qırımlı»lar şaşmalap qaldı. Olarnıñ birinci reaktsiyaları olaraq, qorqu, inansızlıq oldı. Bu da soñ duşmanlıqqa çeviril'di. 
Boyle allar repatriantlar içün yañı problemlerni meydanğa ketirdiler. Eger etnik gruppalar arsında kontakt olmasa akimiyet içün bu pek oñaytlı şey ve olar bu faktnı oz' ğayeleriniñ yerine ketiril'mesi maqsadınen faydalanalar. Bir sıra siyasetçiler oyle de yaptılar. Tışqı işler, sanki ozü qırımtatar halqına qarşı degil' de, onıñ «yaman» ve «kerek olmağan meclis»ke qarşı taba oldı. Bu problemlerni sekinleştirmek içün on yıllıq kerek oldı. Rus tilinde laf etken eali Qırım cemiyetinde bir-birini ur'met etsen, yaşamaq mumkün olğanını añlap başladı.
Amma qırımtatarlarğa qarşı çıqqan bir qaç devriy matbuatlar bar. Angisi slavânlar ealisinde menfiy allarnı yaratalar. Bunı ise soñki vaqialar delil' eteler. Amma qırımtatarlar ve qalğan Qırımda yaşağan ealide bir meraqlar barmı? Men bellesem bar. Qırımnıñ butün ealisi, olsun qırımtatar, olsun ruslar, ukrainler ya da başqa milletler, iqtisadiy taraftan episi şimdi ağır alda bulunmaqta. Yani işsizlik, memurlar aqiqatsızlığı, birde-bir muessisede saip tarafından ekspluatatsiya, başlıqnıñ aldatuvı, siyasiy elita arasında davalardan bezüv ve ilâhre. Amma slavân ve bizim semetdeşlerimizniñ birleşmesi bazı adamlar içün faydalı degil'. Çünki Qırım olarğa kâr menbasıdır. El'bet de, bu paralar olarnıñ şahsiy kisesine kire, Qırımnıñ inkişaf etil'mesi aqqında ise kimse kederlenmey. Neticede QIVrı tarafından Milliy Meclis - duşman birleşmesi kibi menfiy allar peyda ola. Bu da er yerde bir olmaq printsipidir. 
Bunen beraber akimiyet halq qoltutuvısız içki burhannı çeke. Çünki bu buhrannıñ tamırları şundan tizilir eken, regional' akimiyetniñ strukturası suñiydir. Oyle de suñiy ki, nasıl muhtariyet ozü suñiy. Başında cenkten evel' olğan muhtariyet aqqında laf kete edi. Amma yañı devirde eski bol'şevistler siyaseti epbir bir olıp kel'mez edi. Beftan aytılmağan «bir ozenge eki sefer kirip olmazsıñ». Bunı, el'bet de, em muellifler em de muhtariyetni meydanğa ketirgenleri añlay edi. Şunıñ içün YUqarı Şurada komissiyalar kibi demokrativ yaraştıruvlar yarattıldı. Gimn, alem ve bayraq kibi devlet atributları deñişti. Amma mında klassik fiktsiya aqqında laf kete. Bunı da merkeziy ve yerli akimiyetniñ munasebetlerinde de kor'mek mumkün. Birincisi muhtariyet aqlarını çeşit yolnen kor'memezlikke ura. Ekincisi çekingen şekil'de qarşı çıqa. Kiyev buña iç bir diqqat cel'p etmey: biz sizni meydanğa ketirdik, biz de siz içün er şeyni çezermiz. Boylece, muhtariyetniñ irişüvlerinden biri – tek maddiy tarafıdar. 
Yani paalı maşinalar, yahşı işler ve ilâhre. Bu akimiyet, el'bet de, zenginler içün pek yahşı. Amma eñ esas mesele yani qırımtatarlarnıñ bir halq olaraq, olğan milliy meraqları çezil'medi. Şimdi bar olğan siyasiy struktura bu meselelerni çezip olamaz. Meselâ, siz QMCniñ YUqarı Şurası qırımtatar halqınıñ aq-uquqları tiklemesiniñ oğrunda Kiyevdeki akimiyet koridorlarında turğanlarını tasavur ete bilesiñizmi? Pek qıyın. Bu ise akimiyet qırımtatar halqınıñ qoltutuvından marum olğanını isbatlay. 
Bular ise qırımtatarlarda oz' milliy devletligini yañıdan tiklenmesi kibi fikirlerni peyda ete. Buña ise «yarımadada çoq milletler yaşay» kibi cevap bereler. Ebet, formal' şekil'de bu, el'bet de, doğrudır. Amma aqiqat şunda ki, başqa memleketlerde yaşağan etnik taqımlar içün butün kerekli devlet institutları bar. Meselâ, olarda umumhalq masştabında til' saqlanma ve inkişafı, assimilâtsiya ve etnos olaraq saqlanması boyunca problemler yoq. Ne olsa da Qırım akimiyetiniñ siyaseti qırımtatarlar territoriyanen idare etmemesine yollanılğan.  
Demek, ogümizde çıqmaz soqaq turamı? Em tura em yoq. Eger de şimdi qullanılğan içtimaiy idare ve tesir etüv instrumentler boyle de siyasiy vaziyetlerge tesir etse, er şey olğanı kibi olacağını bil'dire. Boyle «olar ve biz» formulası qırım cemiyeti içün yutturılğan varianttır.  
Eger de butün etnik taqımlarlarnıñ meraqları esapqa alınsa edi, Qırımdaki vaziyet bam-başqa olur edi. Amma rus ealisi arasında olğan qorqu ve fobiyalarnı esapqa alsaq, bu ola bil'gen şey degil'. Şunı da qayd etmek kerek ki, muhtariyet birlemniñ milliy transformatsiyası Qırımda epbir bar. Meselâ, Qırımnıñ tamır halqına ur'met, tarihiy Vatanında saqlanmasınıñ garantiyası, merkeziy akimiyet oğrunda yuridik, içtimaiy, siyasiy aq-uquqlarınıñ tiklenmesi aqqında argument.
Bel'ki de, bularnı añlamaq yani er şeyni oz' yerlerine qoyması içün vaqıt ve cemiyetniñ tarihiy inkişaf etüv logikası kerek. Lâkin, yazıq ki, şimdi olğan şeyler Qırımda bir ortaqlıq olacağı aqqında iç bir musbet korünişler yani inamlar peyda etmey.  
Şevket Qaybulla