www.avdet.org

O qayttı
Ağır olsa da yaşayım men...
Yaşamağa mecburım.
Amma bazıda tüşüme Vatanım kelse
Uyanmaq imkãnsız kibi körüne.
(Belli olmağan yapon muellifi. X asır)

Qırım. Muqaddes Ayuv Dağı. Ne içün muqaddesmi? Bu toponimniñ eki etimologik añlatması bar. ‘Ay u dağ’- ‘bu dağ muqaddestir’. Ve isterseñiz daa -‘Ayuv dağ’. Ayuv bu yerlerde yaşağan qabilelerde muqaddes ayvan sayıla edi. Nasıl olsa da, bu yerler muqaddestir. Söz kelimi, qırımlılarnıñ tilinde ‘dağ’ sözü em ‘dağ’ em de ‘orman’ demektir. Dünyada bu eki añlam bir söznen ifadelengen daa bir til belli. O da bulğar tilidir. Bu tilşınaslıq bilgiler nege kerek dep sorarsız. Cevabım şudır ki, bu sözden ‘Dağcı’ soyadı kelip çıqtı.

Yaz küneşiniñ doğuvı tarafına baqsaq, muqaddes dağdan biraz yüksekçe Qızıltaş köyçigi yerleşkenini körmek mümkün. Bu yazıcınıñ babası doğğan yerlerdir. Ayuv –Dağdan ğarp tarafında ise anasınıñ vatanı- Gurzuf yerleşmekte. Bu yerlerde 90-dan ziyade yıl evel bir oğlançıq dünyağa kelgen. Adını Cengiz qoyğanlar. Bu topraqlar dünyada beñzeri olmağan yüzümlerni östüre. ‘Qızıltaşnıñ beyaz Muskatı’ degendeise dünya şarapçıları susıp qala.
Barem sas qaramanımız añlatsıñ biraz: ‘..Angliyada yerleşmezden evel maña İtaliya ve cenübiy Frantsiyanıñ yüzümliklerini körmege qısmet oldı. Olardan hiç birisi Qızıltaşnıñ yüzümliklernen qıyas etilemez edi. Qızıltaşlılar yüzümlerini büyük tantimliknen baqa ediler. Öz emeginen yüzümliklerni cennet bağçalarına çevirgen ediler. Men balalığımdan, er bir qızıltaşlı kibi, bu yerlerge pek bağlandım.’
Yüzüm pişkende, tahminen sentãbrniñ 20-lerinde yerli sakinler bereket bayramı-Dervizanı qayd ete ediler. Bu sözni başqa tillerde qıdırmañız, tapmazsıñız. Bu ğayet qadimiy bir söz. Derviza tek bereket bayramı degil , bu yernen kök bir ande öz quçağını açqan bir vaqıttır. Ve aynı böyle sentãbrniñ künlerinden birisinde , muqaddes Ayuv-dağnıñ töpesinde semalar açılğan vaqıtta tuvğan topraqlarına uzaqdumanlı Londradan çoq yıllar soñra insan göñülleriniñ ulu şairi, tuvğan topraqlarnıñ, bu masal kibi qaya ve dağlarnıñ kedayı, Qırımnıñ şanlı evlãdı- Cengiz Dağcınıñ ruhu qaytqanı bayağı manalıdır.

Kene Cengiz Dağcı qonuşsıñ: ‘.. hiç qaytılmağan yollar bar. Barışıq, guman dünyada öyle yollar olmamalı. Amma menim içün olar öyle oldılar. Men Qırımdan 57 yıl evel çıqtım ve birden artqa qaytılmaycaq yollarğa tüştim. Bu yollar maña artıq açılmaycağını bile edim. Başqaları içün vaqıt keçerken olar belki açılır edi.. amma menim içün açıla bilmez ediler. Başqa yollarnı qıdırmaq boşuna edi. O imkãnsız olğanını bile edim. Men sadece tasavurumda, ya da tüşlerimde qayta bile edim. Bunu da yapamasaydım, ömrümniñ soñuna qadar esirde qalır edim.
Ve men qayta edim. Sıq- sıq qayta edim. 60 yıl devamında doğğan ve ösken yerlerime qaytmağan bir kün, bir gece bile yoq edi. Ve o yerlerde bulunğanımda başqa insanlar da meni körgenlerini, duyğanlarını istey edim.
Yoq , menim bu ziyaretlerim sadece uydurma degil edi. Aqiqattan uzaq degil ediler. Anda biñlernen yıl evel ecdatlarımız qurğan şeer ve köylerimiz, kireçnen aqlanğan, kirametnen qaplanğan, sofalı, çiçeklernen süslengen evlerimiz, biñlernen yıl evel ecdatlarımız saçqan bağça ve yüzümliklerniñ kütükleri qaldı. İnsanlarımıznıñ ruhları bu ev ve bağçalarnı bir vaqıt terk etmedi. Olar menim ziyaretlerimni közete bile ediler..’
Cengiz ağa, Cengiz ağa...qaytqan ruhuñ Vatan aqqında tüşleriñni daa sağ olğanında kerçekleştirilmesinde keregi qadar israrlı olmağanımız içün bizni afu eter dep tüşünem, inanam.

Gemi qaytamadı evine,
ölüm savaşında ğalip çıqsa da
Büyük gemi qaytamadı evine.
Hayatımız iskele oyuncağıdır.

(yapon şairi Yesano Kananıñ satırlarından. XIX-XX asırları)

‘Orta asırlarda ressamlar insan canınıñ resimini çıqarğanda o insan vucudınıñ qaysı qısmında olmaq kerekligi aqqında davalaşa ediler. Men qorqunçlı bir şeyni tasavur etkende canım menim elimde olğanını bile edim...’ (Cengiz Dağcı ‘Hatıralar’)
.... tuvğan topraqlarğa asretlikniñ terenligini tam añlamaq mümkün degildir. Onıñ içün Sizni Vatanğa qaytmağa qandırğanda Siz, çeşit sebepler qıdırıp, muqaytlıqnen red ete ediñiz. Göñlüñizniñ eñ teren köşelerinde ise kerçek cevap saqlı edi: çoq yıllar asretinden soñ bu körüşüvge yürek dayanırmı? Amma bu aqta kimse aytmay edi.

Yüregim
Yaralanğan bir canavar kibi,
Amma vatanımdan haber alsam,
Birden tına ve yımşay
(Yapon şairi isikava Takuboku. XIX asır)

Amma diger şairniñ yüregi dayanmadı. Dostlarnıñ aytqanına köre, sizni Londrada ziyaret etken soñ,o pek deñişti. Dumanda kibi yüre, tezden körüşüvleriñizni tasvir etecegini ayta edi. Bir şairniñ alını tek bir başqa şair añlay bile. Vatanına asretlik duyğusını ise ifade ete bilgen sözler dünyada tapılmaz. Yaş dostnıñ yüregi çıdamadı. Kederli bir sabası bütün Qırımğa qorqunçlı haber darqatıldı: şair Yunus Kandım vefat etti. Genç şair öz vefatınen Allahqa siziñ ömrüñizni uzatmasını rica etkenini tek Siz añlay ediñiz...
Şimdi ise ruhlarıñız daima beraber olmaq içün körüştiler.
Cengiz ağa! Eserleriñiz bizni, yaşlarnı tek Vatannı degil de yaqın insanlarımıznın de sevmege ögrete ediler.
Cengiz Dağcı: ‘ Yat dünyada biraz şaşmalap, soñra aslı da yolunı coyıp, men apansızdan maña ana tilimde, gurzuflılarnıñ tilinde cevap bergen birisinen bet- betke rast keldim.
Bu Regina- Barbara Kleşko!
O qarşımda hayatımnıñ bu kederdli künlerinde acayip bahşış kibi tura edi.
‘Sen meni tanıdıñmı’- dep soradı o.
Bu sözler onıñ dudaqlarından çıqqanına emin degil edim, belki közleri sorağandır.
Menim közlerim Reginağa cevap bere ediler: ‘Men seni bir vaqıt unutmadım’

Biz ellerimizni uzattıq
O maña eki elini,
Men de oña eki elimni.
Bizim dört elimiz bir oldı.
Bizim eki yüregimiz bir oldı
Bizim eki canımız bir oldı.’

Cengiz ağa, Cengiz ağa. Uzaq yerlerde, sürgünkikte bizni adıñız ile qorquzmağa tırışa ediler. Amma boşuna. Sizni ne qadar yamanlasalar, o qadar da biz sizni daa çoq seveedik. Siz qaranlıqta bir çıraq kibi ediñiz. Bizim duyğularımız körünmegen bağlar ile sizge uzaq Londrağa barıp yete ediler. Bugün ise informatsıyanı internet yardımınen darqatalar. Amma internet duyğularımıznı aks etip olamaz. Siz ise bütün bizim ümüt- işançlarımıznı, duyğularımıznı ‘Yansılar’ eseriñizde ifade ettiñiz.
Cengiz Qağcı qayttı!

Azırladı Server Ebubekirov

_______________________________________________________________________________________




‘Qırım, onı añarsıñmı...’
Uzaq mesafelerge baqmadan, bütün mahiyeti ile Qırımnen yaşağan, hatırlavlarınıñ er bir zerresini köz bebegi kibi saqlap, Qırımnı yüreginde canlandırğan, yaşattırğan, onı bütün dünyağa tanıttırğan ve ebediyleştirgen sıñırsız keniş, parlaq göñül bu faniy dünyanı terk etip, vasifesini devam etmek içün baqiy dünyağa adım attı. Elvida, Cengiz ağa, Elvida, Qırımnıñ sadıq evlãdı, Elvida...
Sükünet bastı etrafta bir ande,
Qızıltaş qayaları matem içinde.
Quşlar uçsa bile endişede,
Accı keder duyula er bir seste.
İnce söz ustası, özgün ruh sahibi,
Edebiy hazinemizniñ cevher tacı.
Elvida, Qırımnıñ sadıq evlãdı,
Elvida, sayğılı Oca-Cengiz Dağcı...


Cengiz Dağcı Vatanı Qırımda defn etilecek.
Yazıcınıñ cenazesi Qırımda keçirilmesine Cengiz Dağcınıñ qızı Arzu Ursula Posner ve kiyevi Frank Posner razılıq berdiler. Türkiye çetel işler Naziri, doktor Ahmet Davutoglu ise Türkiye akimiyeti Cengiz Dağcınıñ cenazesi vatanında keçirilmesi içün er angi yardım köstermege azır olğanlarını bildirdi. Davutoğlu özü de cenaze merasiminde iştirak etmege tırışacaq. Milliy Meclis reisi Mustafa Cemilev rahmetliniñ qızı ve kiyevine, tuvğan ve yaqınlarına teren taziyelerini bildirdi. Bütün qırımtatar halqı adından yazıcını Qırımda defn etilmesine razılıq köstergenleri içün minnetdarlıq bildirdi.
 

_____________________________________________________________

Elvida, öz yurtuna ömür boyu asret qalğan büyük zat.
Milliy edebiyatımız, medeniyetimiz, maneviyatımız büyük coyuqqa oğradı: 22 sentãbrde Londrada türkiy dünyanıñ eñ körümli ve eñ semereli çalışqan, em de dünyaca tanılğan yazıcılardan biri, çoq istidatlı nesirci ve romancı, özüni bütün ömür qırımtatar is etken ve Vatanınıñ taqdirini qayğırğan insan, cetemen erbabımız Cıngiz Dağcınıñ yüregi,o, 92 yaşqa aylanğan bir çağında, uruvdan toqtadı.
İcret yolları onı İngiltereniñ paytahtına ketirmesinden evel, yazıcı felekniñ çemberinden keçe, defalarca ölümniñ pancasına tüşe, lãkin ondan qurtula ve böyle közaydınnıñ neticesi yigirmiden ziyade çıqqan kitapları ola.
O, yazğan ve bediiy seviyesi ğayet yüksek olğan eserlerniñ tek adlarına nazar taşlasaq, biz, Cingiz ağa ne derecede vatanperver, milletsever icatkãr şahs olğanını köre bilemiz. ‘Yansılar’, ‘ Anama mektüpler’, ‘Qorqunç yıllar’, ‘Yurtunı ğayip etken adam’, ‘Olar da insan edi’, ‘O topraqlar bizim edi’, ‘Badem dalına asılı sabiyler’, ‘Ölüm ve qorqu künleri’, ‘Biz beraber keçtik bu yolnı’.. bu er cehetten büyük eserler ait devir vaqialarnı aks etip, halqımıznıñ facialı taqdirini sanat vastalarınen tesirli, vesiqalı şekilde ifade etmekteler.
C.Dağcı 1920 senesi 9 martta dünyağa kele ve oña Qırımda tek 21 yıl yaşamağa qısmet ola. Lãkin edip bütün añlı ömürini yat ilde keçirse de, onıñ yazğan aman-aman er bir kitabı, er bir satırı o, asret olğan doğmuş ve Qızıltaş, Gurzuf, Aqmescit kibi yaşağan yerlerinen, candan da tatlı Vatanınen bağlı edi.


Onıñ edebiy eserleri halqımıznıñ, bunıñnen beraber, bütün türkiy aleminiñ eñ qıymetli, eñ oqunaqlı, eñ emiyetli ve teren tesir etken mirası sırasında ebediy turacaq, parlaq hatırası qalplerimizde daima saqlanacaq.
Büyük vatandaşımız Cengiz ağa Dağcı vefat etkeni munasebetinen onıñ yaqınlarına, onı oquğan ve icadına sevda olğan muhlislerine teren taziye bildiremiz ve baş sağlığı tileymiz.
Allah rahmet eylesin
Qırımtatar Milliy Meclisi