www.avdet.org

1991 senesi iyün 26-30 künleri II Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci sessiyası olıp keçti.
Teşebbüs gruppaları ve narazılıq kampaniyalarınıñ devamlı devrinden soñ milliy areketniñ faal iştirakçileri tarihiy tecribege muracaat etip, milliy temsil organnı şekillendirmek qararına keldiler. Mustafa Cemilev endi Qurultayda böyle qayd etken edi: ‘1956 senesinden başlap 10 yıl devamında milliy areket yalıñız petitsiya şeklinde edi, yani sovet yolbaşçılığına halqnı vatanına qaytarmaq ve onıñ muhtariyetini ğayrıdan tiklemek ricalar ile mektüpler yollanıla edi. Bu muracaatlarnıñ riayetkâr mizacı sayesinde qırımtatar milliy areketi az vaqıt içersinde eñ kütleviy qanuniy (legal) siyasiy areketke çeviridi.’
1990 senesi mart ayında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtınıñ (QMAT) merkeziy şurasınıñ nevbetteki toplaşuvında umummilliy Qurultaynı çağırmaq ğayesi ortağa çıqarıldı. Bu qararnıñ maqsadı qırımtatar halqınıñ milliy menfaatlarını taqdim etmek ve qorumaq mehanizmni tertipleştirmek ve o vaqıtqa mevcut olğan qırımtatar faaliyetçiler gruppalarını birleştirmek zarurlığı edi.

Ta 1990 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayını azırlav ve keçirüv boyunca teşkiliy komitet tizilgen edi. Komitetniñ başında Özbek SSC qurucılıqnıñ sabıq naziri Server Ömerov oldı. Teşkiliy komitetniñ toplaşuvlarında Qurultaynıñ keçirilmesine qarşı olğan Yuriy Osmanovnıñ reberligi ile ‘Ferâana’ gruppasınıñ noqta-i nazarı ve olarnı qandırmaq içün çeşit usulları sıq-sıq muzakere etile edi. Defalarca birlikke çağırıldı, amma bu işte muvafaqiyetke irişilinmedi. Buña baqmadan, Qurultay ğayesine aman-aman bütün qırımtatar halqı tarafından destek kösterildi.
Refat Çubarov ‘Avdet’ gazetasında böyle yazğan edi: ‘Qurultaynıñ maqsadı - qırımtatar halqınıñ problemlerini ve eñ evelâ Vatanğa qaytuv ve devletçıligini tiklev meselelerini çezmek içün halqnıñ bütün intellektual, maneviy, iqtisadiy küçlerini toplamaqtır. Ve bu yerde biz şunı ister edik ki, aynı Qurultay arqalı, yani halq tarafından saylanğan delegetlarnıñ yardımı ile, bütün ğayretlerimiz, çeşit usul ve ğayelerniñ tarafdarları olğanımızğa baqmadan, halqnıñ arzusı ile birleşsin. Ve tek o vaqıtta ayrı bir gruppa bütün halq adından qonuşmaq aqqını özüne qazandırğanından qaçına bilirmiz. Ebet de, Qurultay faaliyeti halqara qanunları çerçivesinde kerçekleştirilmeli.’
O vaqıttan berli bir şeyler deñiştimi aceba? 1991 senesi qurultay ögünde qoyulğan esas maqsat ve vazifeler halqımız içün şimdi de aktualdir. Ve aynı o vaqıtta kibi Qurultay ve Mecliske qarşı çıqqan ve bu organlarnıñ siyasetınen razı olmağanlar mevcut.
Aynı şu senesi ‘Avdet’ Teşkiliy komitetniñ azaları arasında sorav keçirdi.
Qurultaynıñ bütün halqnı temsil etmek aqqı barmı? 
Refat Qurtiyev: ‘Teşkiliy komitet delegetlarnıñ saylavları vaqtında öz işini alıp barğanını körip, Qurultay qırımtatar halqınıñ esas qısmını temsil etmek aqqı bar olğanına inandıq.’
Qurultay tarafından saylanğan Meclis muvaziyen (parallel olaraq) çalışqan akimiyet organı ola bilirmi?
Server Ömerov: ‘Saylanılacaq Meclis - akimiyet organı degil. Şimdi mevcut akimiyetniñ strukrurasında halqımıznı temsil etken baş organıdır.’
Qırımtatarlarnıñ devletçilik şeklini nasıl köresiñiz?
Cülvern Ablâmitov: ‘ Bu qırımtatarlarnıñ milliy territorial cumhuriyeti olmaq kerek. Amma bunıñ ile Qırımda yaşağan diger halqlarnıñ aqları bozulmaycaq. Devletniñ temelinde tamır halqlar, yani qırımatatar, qaraim, qırımçaqlar olmaq kerek.’
Qurultay - QMATnıñ evlâdı degen fikir mevcut. Öylemi?
Enver Ametov: ‘Bu olmaycaq şey! Qurultaynıñ çağırıluvı - qırımtatar halqınıñ teşebüssi.’
Mamedi Çobanov: ‘Qurultay ğayesi - QMATnıñ evlâdı degildir. Bu ğaye özlerini iç bir aqıntığa ait saymağan semetdeşlerimizniñ arasında peyda oldı. Olar milliy areket 60-ıncı senelerinden başlap çoq şeyge irişmegenlerini körip ve halqnı birleştirmek zaruriyetini añlap, umumhalq toplamı ğayesini ortağa çıqardılar.’
Meclis reisi olaraq kimni köresiz?
Refat Qurtiyev: ‘Men bu sualge muqaytlıqnen yanaşam, amma Meclis reisi saip olmaq kerek çizgilerini sayıp olam: milliy menfaatları oğrunda küreşte sabit olmaq, semetdeşleri ve halqara cemaatçılığı tarafından ürmet qazanmaq, şahsiy alçaqgöñüllik, halqına teren sevgi, teren bilgiler ve siyasiy tecribe.’
Fikret Halilov: ‘Meclis reisi olaraq üçten birisini körem: ya Cemilev, ya Ömerov, ya da Çubarov.’
1991 senesi iyün 26 künü II Qurultay öz delegatlarnı topladı. Birinci sessiyanıñ neticelerine köre, qırımtatar halqınıñ milliy suvereniteti aqqında Deklaratsiya: qırımtatar halqına, Qırım ealisine, Prezidentke, SSCB (SSSR) ve USSC (USSR) Yuqarı Şuralarına, Birleşken Milletler Teşkilâtına, parlament ve devlet akimiyetlerine muracaatlar, ‘milliy bayraq ve milliy gimn aqqında’, ‘Latin elifbesine keçüv aqqında’ ve diger qararlar qabul olundı. Qırımtatar Milliy Meclisi ve onıñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylanıldı.

Nariman Celâl azırladı