www.avdet.org

1683 senesi yazda Qırım hanı Murad Geray Belgorodğa sultan IV Mehmedden resmiy davet aldı. Tantanalı şekilde qabul etilmesi ve sıylaması böten degil edi. Ulu vezir Qara Mustafa paşanıñ tevsiyesi ile sultan Murad Geraynı Avstriyalılar ile uruşqa celp etmege niyet ete edi. 1683 senesiniñ iyül ayında endi Murad Geraynıñ reberligi ile ittifaq orduları vaqialarnıñ esas yeri - Viyanağa (Venağa) yaqınlaştı. Olarğa Avstriyanıñ duşmanı graf İmre Tekeliniñ reberliginde macar isyancıları - kurutslar da qoşuldı.
Bir qaç yıl devamında Osmanlı Devleti bu cenkke itina ile azırlandı. Avstriya sıñırlarına, türk ordularını temin etken, silâ, arbiy techizat ketirilgen bazalarına ketken yollar tamir etile edi. 
Hucur olsa bile, bu cenkni 1505 senesinden Osmanlı Devletiniñ sıñırlarına kirgen Macaristannıñ (Vengriyanıñ) merkeziy qısmına istilâ etken Avstriyalılarnıñ özleri başladı. Şunı da qayd etmeli ki, türklerniñ kelmesini macar köylüleri yerli derebeylerden (feodallardan) azat olunuv kibi qabul ettiler. Çünki olarnı bergilernen qıynağan ve katolik ve protestantlar arasında daimiy cenkler qozğatqan derebeylerden farq eterek, türkler iç bir dinni yasaq etmey edi. Amma islâmnı qabul etmesine ebet de ayrıca güzel baqıla edi. Bundan da ğayrı, islâmnı qabul etken adiy macarlarnıñ büyük qısmı Osmanlı Devletiniñ bayağı yüksek arbiy unvanlarını qazandılar. Macaristan şimal topraqlarınıñ sakinleri türklerge qarşı çıqıp gayduklar saflarını teşkil ete edi. Öz imperiyasına macar topraqlarını qoşmaq niyeti olğan Avstriya akimiyeti tamam bu gayduklarnıñ yardımına işana edi. Amma ealiniñ esas qısmı Avstriyalılarnı qabul etmedi. Memlekette Avstriya imperatorı I Leopold Gabsburgnıñ antiprotestant siyasetine qarşı qozğaluvlar başladı. Neticede, narazılıq Avstriyağa qarşı isyanğa çevirildi ve 1681 senesi protestantlar ve Gabsburglarnıñ diger duşmanları türkler ile birleştiler.
1682 senesi avgust ayında Osmanlı Devleti Avstriyağa cenkni ilân etti. Amma arbiy işler olduqça soluq keçkeninden bu areketler üç aydan soñ 15 ayğa toqtatıldı. Bu vaqıt içersinde ise itinat ile cenkke azırlıq kete edi ve yañı ittifaqdaşlar qıdırıldı. Avstriyalılar Merkeziy Avropanıñ diger devletlerinen imkânına köre ittifaqlar qurmağa tırışa edi. I Leopold Lehistannen (Polşanen) ittifaqlaştı. Öz tarafından türkler Krakov şeerini işğal etseler yardım etmege işandırdılar, lehler ise Osmanlılar Viyananı alsalar yardım etmelerine veda ettiler. IV Mehmedniñ tarafında Qırım Hanlığı ve sultan tarafından Macaristan qıralı, Transilvaniyanıñ prinsi olaraq ilân etilgen İmre Tekeli turdılar.
1683 senesi martnıñ 31-inde Gabsburglar İmperator sarayı cenkniñ başlanması aqqında haber aldı. Bu haberni sultan IV Mehmed adından Qara Mustafa yolladı. Ertesi künü türk ordusı Edirneden seyaatqa çıqtı. Mayısnıñ başında türk orduları Belgradğa yaqınlaşıp, Viyanağa yol aldılar. Aynı zamanda Avstriya imperiyasınıñ paytahtına Qırım Hanlığından Murad Geraynıñ yolbaşçılığı ile qırq biñli qırımtatar atlılar ordusı yolğa çıqıp, paytahttan 40 km mesafede lager qurdılar.
Viyananılar şaşmaladılar. Birinci olaraq şeerni imperatornıñ özü I Leopold qaldırdı, onıñ artından asılzade ve zenginler qaçmağa başladılar. Köçkenlerniñ sayısı 80000 yetti. Paytahtnı qorçalamaq içün tek bir garnizon qaldı. İyül 14-ünde ise Viyana yanlarına türklerniñ esas küçleri kelip yetti ve aynı şu künü Qara Mustafa şeerge teslim ultimatumnı yolladı. Amma qalğan arbiylerniñ komandanı graf şon Ştaremberg teslim etilmege razı olmadı.
Viyananıñ qalesi pek küçlü edi. Onıñ içün türkler şeerniñ qalın divarlarını minalamağa mecbur qaldılar. İttifaqdaşlarnıñ şeerni almaq içün eki yol bar edi: ya da bütün küçlerinen ücüm etmek, ya da şeerni qamaçavğa almaq. Murad Geray birinci usulnı teklif ete, Qara Mustafa ise ekincine qol tuta edi.
Türkler şeerge aşayt mallarını ketirgen yollarını qapattılar. Garnizon ve Viyana sakinleri müşkül alğa oğradılar. Mecalsızlıq ve bolduruv öyle bir deşetli derecege yettiler ki, graf şon Ştaremberg öz vazifesinde yuqlap qalğannı ölüm cezasına oğratmaq emrini seslendirdi. Avgustnıñ soñuna Viyanalılarnıñ quvetleri aman-aman tükengen alğa keldi, amma vezir ücüm etmege aşıqmay edi. O yıllarnıñ menbalarına inanılacaq olsa, vezir Viyana yanında olduqça güzel yerleşti. Balaban çadır içersinde muşavereler içün ve tütün içmek içün de ortasında şelâlleler fışqırğan ayrı odalar, yataq odaları, vanna bar edi. Vezir Viyana uruşında ğalip çıqsa artıq Merkeziy Avropağa yolu açıq dep tüşüne edi.
Amma Qırım hanı qorqqanı oldı. Vezirniñ yavaşlığı, areketsizliginiñ neticesinde, şeerge hristianlarnıñ esas quvetleri kelip yetti. Viyanadan 5 km mesafede Lotaringiya grafı V Karl İmre Tekelini berbat etti. Sentâbrniñ 6 ise Viyanadan 30 km uzaqlıqta leh ordusı Muqaddes Liganıñ qalğan orduları ile birleşti.
Osmanlılardan farq eterek, hristianlar pek tez areket ete edi. Qara Mustafa Qırım Hanlığına arqa tarafını qorçalamağa işandırdı.
Murad Geray imkânı olğanını yapmağa tırıştı, amma vaqıt qaçırılğan edi. Bundan da ğayrı vezir özüni biraz terbiyesiz alıp bardı, hannıñ tevsiyelerine qulaq asmayıp, açuv tesiri ile hannı aqaretledi. Öz areketlerniñ böyle neticesini Qara Mustafa iç beklemedi. Han Lehistan ordularını ücüm etmege red etti.
Bu tartışmalarnıñ aqibeti olaraq, leh ordusı Viyanağa yaqınlaşıp oldı. Şeerniñ sekiz aftalıq muasarası boşuna ketti. Öz hatasını añlağan vezir han ile munasebetlerini yañıdan qurmağa tırıştı ve sentâbrniñ 12 ittifaq küçlerine duşmanlarnıñ ordularına yaqınlaşamağa keder etmek içün uruşnı başlamağa emir etti. Lâkin artıq keç edi. Lehler vezir tüşüngeninden daa erte kelip çıqtılar. Türk askerleri divarlarnı yıqmaq maqsadınen tunnel qazğan arada, Avstriyalılar olarğa qarşı daa bir tunnel yapıp yetiştirip, şeerni patlatmasına keder ettiler. Bundan da ğayrı leh ordusı türklerniñ sağ qısmına quvetli darbe urdılar. Osmanlı orduları boldurğanından ve ruhtan tüşken alda buluna ediler. Niayet lehler ğalebe qazanıp, Viyananı qurtardılar. 
Sultannıñ közünde mağlübiyette qabaatlı sıfatta körünmemek içün bütün qabaatını Qırım hanına qaldırdı ve 1683 senesi Murad tahttan alınğan edi.

Gülnara Abdulayeva