www.avdet.org

1624 s. 24 dekabr Karayteben maalesinde Qırım Hanlığı ve zaporoj kazakları arasında ittifaq añlaşması imzalandı. Bu añlaşma ile 1648 s. Bogdan Hmelnitskiy faydalanıp, qırımtatarlardan lehlerge qarşı yardım soradı.
1782 senesi 14 dekabr künü II Yekaterina G.A.Pötömkin adına gizli reskript imzaladı. Mezkür vesiqada imperator II Yekaterina Qırım Hanlığını zapt etilmesi boyunca azırlıq tedbirleri aqqında vazifeler bergen edi. Reskripten evel çetel işler Kollegiyası halqara vaziyetni inceden ögrendi.

1877 s. 1 dekabr künü Aqmescit uyezdi Bodanı köyünde etnograf Usein Bodaninskiy dünyağa keldi.
1888 s. 26 dekabr künü Romanyada şair, türkşınas Şevki Bektore dünyağa keldi. 1909 s. Ş.Bektore Qırımğa kelip qırımtatar etnografiya ve folklorını ögrene, I Cihan cenki başlağanda oca olıp çalışa edi, 1918 s. ise Quru-Özen köyünde mektep açtı. 1921-1922 ss. Totayköy ocalar gimnaziyasında ocalıq yaptı. 1932 s. 25 mart künü Ş.Bektore ‘milletçilik’te qabaatlanıp, 10 yılğa apske mahküm etildi. Azat olunğan soñ Özbekistanda yaşadı, 1948 s. ise kene apske alınıp, Sibirge köçürildi. 1956 s. Türkiye elçiliginiñ yardımı ile azat olunıp, İstanbulğa ketti. Şevqi Bektore 1961 s. Türkiyede vefat etti.
1890 s. 10 dekabr künü Başkiriyada, Kuzen köyünde cemaat erbabı, alim-türkşınas, tarihçı Ahmet-Zeki Velidi Togan (Zeki Validov) dünyağa keldi(1890-1970). 1912 s. onıñ ‘Türk ve Tatar tarihı’ ilmiy emegi neşir etildi. Z.Ztogan 300-den ziyade ilmiy işniñ muellifidir.
1895 s. 14 dekabrde Kazanda RSFSR(1940) ve KASSRde nam qazanğan artist Sara Baykina dünyağa keldi. Sanada icadını Astrahan tatar teatr truppasında başlağan edi. Kazanda, Baku, Ural, Orta Asiyada çalıştı. Qırımğa 1923 s. Qırım devlet tatar teatrine kelgen edi ve baş rollerni icra etken edi. Sara Baykina 1972 s. Astrahande vefat etti.
1903 s. 12 dekabrde alm-tilşınas Yaqub Kurkçi dünyağa keldi.
1905 s. 15 dekabrde Kezlev uyezdi Sadır-Boğay köyünde alim-edebiyatşınas, oca Alim Fetislãmov dünyağa keldi. ‘Çorabatır aqqında’, ‘Edige’ destanı aqqında’, ‘Toğaybeyniñ Bogdan Hmelnitskiynen birlikte Leyhıstan qıralına qarşı seferi aqqında’ ve diger maqalelerinde A.Fetislãmov bu eserlerniñ teren talilini bere.
1910 s. 5 dekabrde bestekãr Abibulla Kavri dünyağa keldi.
24 dekabr künü 1915 s. Partenit köyünde Sovetler Birliginiñ qaramanı Abdül Teyfuk dünyağa keldi.
1917 s. 13 dekabr künü – Bağçasarayda Qırımtatar Qurultayı milliy akimiyet-Direktoriyanı tasdiqladı ve müfti N.Çelebicihannı yolbaşçı olaraq tayin etti.
1923 s. 15 dekabrde qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi Yusuf Abduramanov (1923-1995) dünyağa keldi.
1923 s. 24 dekabrde Yaltada muzıkant, yırcı Osman Ametov dünyağa keldi. Asırnıñ bir çerigi devamında muzıka mektebinde ders berdi, kemaneciler bala ansamblni meydanğa ketirdi. Belli yırcı 2005 s. noyabr ayında vefat etti.
1923 s. 22 dekarbde milliy areket iştirakçisi Mustafa Konsul (1923-1993) ömürarqadaşınen beraber teşkil işlerde faal iştirak etti. 1980 s. Abinsk şeerinde yerleşti. 1989 s. Qırımğa Aqmescitke keldi. 1993 s. 31 iyülde vefat etti.
1926 s. 9 dekabrde Aqmescitte horeograf Remziye Bakkal dünyağa keldi. 1993 senesinden başlap, R.Bakkal- ‘Haytarma’ ansambliniñ yolbaşçısıdır.
1926 s. 25 dekabrde bestekãr, muzıkaşınas Edem Nalbandov dünyağa keldi(1926-1999). Belli qırımtatar bestekãrı 500 ziyade yır ve nağmelerni yazdı. O muzıka aqqında bir sıra kitaplarnıñ muellifi, tertip eticisidir. Amerika biografik institutı tarafından Edem Nalbandov ‘Yıl insanı-98’ unvanına nail olğan edi.
1928 s. 27 dekabr künü Ah Şeyh rayonı Büyük Ass köyünde belli alim-folklorist, filologiya ilimler doktorı, qırımattar folkloristika boyunca bir sıra araştırmalarnıñ muellifi Refik Muzafarov dünyağa keldi. 1959 s. onıñ ‘Tatar halq ata sözleri. Qırımtatar ata sözleri aqqında’ cıyıntığı dünya yüzüni kördi. 1960 s. Kazanda qırımtatar ata sözlerine bağışlanılğan kandidat işini qorçaladı. 1966 s.- 2Rus-türk folklor bağları’, ‘Türk folklor oçerkeri’. 7 yıldan soñ, 1967 s. Bakuda ‘Qırımtatar folklorı ve onıñ şarqslavãhalq eposı ile bağı’ mevzusında doktorlıq dissertastıyasını qorçaladı. O Russça-qırımtatarca ( 20 biñ söz) ve qırımtatarca-russça( 15 biñ söz) luğatlarını tertip etken edi. amma qırımtatar milliy arekette iştirak etkeni içün bu kitaplar öyle de dünya yüzüni körmediler.
1934 s. 7 dekabr künü qırımtatarlarnıñ avdet devrinden faal icat etken belli qırımtatar şairi Eskender Fazıl dünyağa keldi. Minber şairi, Moskava meydanında qırımtatarlarnıñ mitingini teşkil eticilerinden biri bütün ömrüni halqınıñ haqları oğrunda küreşine sarf etti.
1935 s. 5 dekabrde Canköy rayonı Tüp-Kenegez köyünde ressam , grafik Şevket Dervişev dünyağa keldi.
1937 s. 10 oktãbr künü Aqmescitte Marlen Nabiyev dünyağa keldi. 1944 s. ana-babasınen beraber Özbekistanğa, Bekabad rayonına sürgün etildi. 1960 senesinden başlap, qırımtatar milliy areketinde faal iştirak etmege başlay. 1991 s. Curçi rayon meclisiniñ birinci reisi olaraq saylanıldı. 1991 s. II, III, IV Qırımtatar Qurultayınıñ delegatı olaraq saylandı. 2001 s. dekbar ayında ağır hastalıqtan Grişıno köyünde vefat etti. Marlen Nebiyevniñ hatırasına Curçi rayonında er yıl santraç- dama oyunlar turniri keçirile.
1942 s. 12 dekabrde Habarovskte filologiya ilimler namzeti, Ukraian Milliy İlimler Akademiyasınıñ A.Y Krımskiy adına şarqşınaslıq İnstitutınıñ üyken ilmiy hadimi Buşakov Valeriy Anatolyeviç dünyağa keldi. 1972 s. Nikolay Ostrovskiy adına Vinnitsa devlet pedagogika institutınıñ ingliz tili fakültetini bitirdi. ‘ Qırımnıñ türk etnooykomiyası’ mevzusında namzetlik dissertatsıyasını qorçaladı. V.A. Buşakov – türk v eukrain toponimiya, etnonimiya, etimologiya ve etnografiyası boyunca 70-ten ziyade ilmiy maqalelerniñ muellifidir.
1944 s. 14 dekabr künü RSFSR Yuqarı Şurası Prezidiumnıñ ‘ Qırım ASSR rayonları ve rayon merkezleriniñ yañıdan adlandırılması aqqında’ Fermanı qabul olundı. Mezkür ferman Qırım toponimiyasını bütünley deñiştirdi. Bu ve nevbetteki fermanlar qırımtatar tarih ve medeniyetiniñ tamamınen silinmesine doğrultılğandır.
1989 s. 14 dekabrde Moskvada akademik, qırımtatar halqınıñ büyük dostu, XX asırnıñ meşür muteffekir ve cemaat erbaplarından biri Andrey Saharov vefat etti.
1990 s. 22 dekabrde Qarasuvbazarda sürgünlikten evel birinci qırımtatar milliy kitaphanesi çalışmağa başladı.
1991 s. 1 dekabrde Aqmescitte ‘Qırım’ fondunıñ tesis toplaşuvı olıp keçti.
2002 s. 20 dekabrde Bağçasaraydaki 6 mikrorayonında 1998 s. qırımtatar Milliy Meclis reisi Mustafa Cemilevge berilgen F.Nansen adına mukãfat parasına qurulğan Mektepten evel azırlıq bala merkezi açıldı.