www.avdet.org

Klãynboyhte tatar mezarı tiklenildi.
Leyptsıgten biraz cenüpçe yerleşken Bornau şeerçikte bayır üstünde islam-hristian tarihınıñ başqalardan farq etken medeniy abidesi bulunmaqta. Bu 1813 s. defn etilgen Yusuf Mustafa oğlunıñ mezarıdır. Belki de, defn etilgen soñ bir qaç yıl devamında mında mezarnı tertipke qoymaq içün ‘ uzaq Rusiyeden tuvğan ve dostları kele ediler’. Amma Yusuf poloniya-litva tatarlarından olmaqnıñ da ihtimalı bar. Tek bir şey şubesizdir ki, bu, Napoleon cenki devriniñ sessiz şaatı olğan mezar Klãynboyh sakinleriniñ daimiy diqqatı ve itaatı sayesinde saqlanıldı.

O vaqıtta biñlernen müsülman ve buddistler-tatar, başkir, qalmıqlar- em rus, pruss ve sakson ordularnıñ askerleri olıp uruşlarda iştirak ete ediler.
Mustafa oğlu Yusuf kimdir, aceba?
Asırlar keçken soñ bile müsülman zabiti Yusuf aqqında rivayetler yerli ülkeniñ tarihında, sakson efsanelerinde, insanlarnıñ er künlük hayatlarında öz yerini taptılar. Regional tarihında ülkeşınaslar oña de başkir, de rus, de tatar, de turk dep ayta ediler. Belki de o uzaq monğol çöllerde, ya da Rusiyeniñ sıñırsız cenüp taraflarında doğğandır. Eñ başında mezar taşında böyle bir yazı bar edi: 1813 s.- vahmistr Yusuf Mustafa oğlu, merhametli ve cesür.’ Ve ‘ Allahtan ğayrı ilãh yoqtur ve Muhammed onıñ Rasuli’ sözleri yazılğan edi.
Tatar askerler- Qırım ve Volga- Ural regionından o vaqıttaki duşmanlarnıñ çeşit ordularında uruşa ediler: çeşit kazak ve ulan birleşmelerinde, şekillengen yeriniñ adını taşığan polklarda, meselã, Ufa, Aqmescit, Or-qapı ve digerleri. Mezar taşnıñ üstünde ‘rok’ (yıl) sözniñ işletilmesi poloniya-litva regionından lipkin tatarı aqqında söz yürütilgeni aqqında bildire. Leh sözü ‘rok’, ya da ukrain sözü ‘rik’ povoljye, ya da qırımtatarlar tarafından rus ordusında qullanılmaz edi. Poloniya- litva tatar atlıları em Napoleon, em de ittifaqdaşlarnıñ ordularında hızmet ete ediler. Lipkin(poloniya-litva) tatarlarnıñ eskadronı gauptman Sultan Ulan ve leytenant Hasan Aleb imamnıñ rehberligi altında Grosgörşen, Bauttsen, Drezden, Leyptsıg yanında uruşlarda iştirak etti ve cenk bitken soñ Aleksandr I-ge hızmet etmege başladı. Sakson ordusında leh tatarları evel-ezelden, daa Avgust Quvetliniñ poloniya-sakson monarhiyası devrinde hızmet etkenler, 1800 senesine ise pruss ordusında bir qaç biñ tatar-müsülmanları bar edi. Generalları fon Günterniñ adı ve onıñ müsülman atlılarınen sıq bağları efsaneviy olıp qaldı. Onıñ içün bu başkir, rus, ya da turk degil de, er alda leh-litva tatarı olğanınıñ ihtimalı büyük. Amma mezar baştaşına arap hurufatınen yaza bilgen, baştaş yazılarını alman tiline kim tercime etken ve zabit Yusuf qaysı polkta hızmet ekten kibi suallerge cevaplar tapılmağan.
Alman-tatar ortaq tetqiqatları ve 2013 senesi yubileyniñ qayd etilmesi
Bornau ülkeşınaslıq birleşmesiniñ fahriy reisi Helmut Hentştel beyniñ fikrine köre, bu meseleniñ çezilmesinen alimler meşğul olmalı. Aynı bu insan mezarnıñ tiklenilmesi içün mesüliyetlikni öz boynuna alıp, ‘Qırımtatar cemiyeti’nen ve Berlin türkşınaslarınen munasebet qurğan edi. Aynı bu vaqıtta Berlinde tetqiq maqsatlarınen eki tatar tarihçısı bulunğan edi. Tiklenilgen mezarnıñ tantanalı açılışına ilimler namzeti Miste Hottop-Rikenen birlikte ilimler doktorı, professor Dilãra Usmanova ve ilimler doktorı, professor İskander Gilãzov, tatar jurnalisti Nasur Yuruşbayev keldiler.
Bu sene keçirilgen tiklenüv işleri baştaşnıñ yañıdan tiklenilmesi, mezar tarihı bulundırğan çelik direkniñ qoyulması, bir vaqıtları hasta yatıp, vefat etken evçik olğan yerinde hatıra plaket yerleştirilmesinden ibaret edi. Bu işler alman cemaat teşkilãtlarnıñ faaliyetleri, ‘ Leptsıg topraqlarnıñ medeniyeti, etraftaki barlıq fondu’nıñ maddiy destegi sayesinde keçirildi. Boyh kervan saraynıñ saibi tatar mezarlığına diqqat etmek ve ürmet köstermek yerli sakinlerniñ adeti olıp qalğanını bildirdi. ‘Bizler içün tatar mezarını tertipte baqmaq- turmuşımıznıñ bir qısmı olıp qaldı. Daa menim anam 1943 senesi mektepte bu qabir mevzusında inşa yazğan edi.’
Belli olğanı kibi, 2012 ve 2013 seneleri tatar mezarı ile bağlı aktsıyalarğa destek bermek içün bücette sermiyalar közde tutulğan. 2012 s. polietnik arbiy tarihı mevzusında simpozium planlaştırıldı. Berlin ve Tatarstan alimleri bu tedbirlerde memnüniyetnen iştirak eteceklerini bildirdiler. Mezkür tedbirge idare etken sülãlelerniñ varisçileri, Gabsburg, Romanovlar, Gogentsoller, Vittelsbaher ve diger zadekãn sülãlelerniñ hanzadeleri, kinazları davet olunacaq. Ecdatları 1813 s. uruşlarında iştirak etken Qırım, Tatarstan ve leh- litva şlãhtanıñ zadekãn sülãlelerniñ azaları tapılırmı yoqmı şimdilik bilinmez. Nasıl olsa da, olarğa Almaniyadaki birleşmeler destek bildirip, tiklenilgen abideniñ açılması munasebeti ile sakson teşkilãtlar ve sponsorlarnıñ adına alğışlarını yolladılar. Er kes Klãynboyh sakinleri pek güzel iş yapqanını tanıp, diger dinlernen munasebet qurmaqnıñ imkãnı bar ve böyle kibi areketler bunıñ eñ güzel örnegi olğanını bildirdi.

Miste Hotop-Rike, Berlin