www.avdet.org

(Gülnara Abdulayeva azırladı)
Qısqartılğan, A.S Firkoviç tarafından karaim tilinden tercime etilgen.
Künlerimizge qadar saqlanıp qalğan eñ meraqlı vesiqalardan birisi - XVIII asırnıñ ekinci yarısında Qırq Yerde yaşağan karaim diniy erbabı Rabbi ben Azaryanıñ Qırım hanı Şahin Geraynıñ üküm sürgen zamanında olıp keçken vaqialarnıñ tafsilâtlı tasviridir. Azaryanıñ elyazmasını karaim Avraam Firkoviç tercime etip, onı 1856 senesi ‘Rusiye İmperator Qadimiy Zamanlar ve Tarih Cemiyetiniñ qaydları’ adlı mecmuasında derc etti.

‘Şahin Giray bütün tatar ziyaları ögünde tahtqa saylanğan edi; saylanğanında memurlarğa bergi tölegenlerden maaş almağa yasaq etecegine veda etti.
Bütün kelirni öz qoluna alıp, olarğa belli bir maaş tayin etti. 12 mırzasnı saylap, olarğa makeme, devlet memuriyetini, kelir nezaretini avale etti. İdareciler öz kârına bergi almasını, amma hazineden özlerine lâyıq maaşını alğanlarını,atta vezirden de 10%-ni alıp, hazineden maaşnı tayın etilmesini, ve hazinege em ecnebiyler (rum ve ermenilerden), em de musulman ve tatar törenlerinden alınğan 10%-ni qoyulmasını emir etti. Yeudiy ve hristianlar içün yañı, evelkisine oşamağan bergini belgiledi. Evelki bergi, em hristian em de yeudiylerden 88 aqçanı teşkil ete edi, yañı köçip kelgenler ise bu küngece
48 aqça töley edi. Şahin Geray 10%-den toplağan çeşit ötmekler içün tükânlar ve Peterburgda olur eken, diqqatını çekken gvardiya örneginde muntazam ordu içün kazarmalar qurulmasını emir etti. 12 devlet mertebeli şahısnı çağırtıp, olarnıñ idarelerinden makemeni alıp, öz sözüni qanun olaraq tayin etti, olardan yañı ordunı teşkil etilmesini talap etti. Olar buña qarşı çıqmayıp, bir bey reberliginde hattatlar yollanılıp, köy köyden yürip, sakinlerni yazdırmaq ve beş evden bir askerni almaq ve bu askerni aynı şu beş ev at, silâ ve diger donatmalarınen temin etmeleri kerekligi avale etildi. Böyle etip, 5000 asker toplandı.
Aynı zamanda, han bergi tölegen bütün şeer ve köylerden eñ şereflilerden ekişer adamnı özünde toplamağa emir etti. Bunıñ maqsadı ne olğanını kimse bilmey edi. İşte bütün bu deputatlar baş qaymaqan paşada toplandılar. Han olardan soradı: bergini nasıl şekilde tölemege isteysiñiz, zenginlerden 48 misqal kümüş, orta zenginlerden 24, fuqarelerden ise 12 kümüş toplağan yañı qanunımız , ya da evel hanlarnıñ adeti, yani iç bir qanunsız, er kes istegeni kibi şekil boyunca. Sizge qaysı sistema daa kelişe, onı saylañız. Bütün deputatlar, hannıñ istegeni kibi, yani o nasıl doğru saysa, oña köre töleyceklerini bildirdiler. Böyle alda han, bergilerni Osmanlı adetine köre tölemesi boyunca qarar çıqardı.
Bundan da ğayrı, han er kesden yañı cami qurulması aqqında, ya da eski qanunlarnıñ deñişmesi boyunca öz ricalarını seslendirmege teklif etti. Er bir deputat öz leyhasını teklif etti ve hannıñ razılığını qazandı.
Şahin Geray ikmetli ve ögge baqqan siyasetçi edi. O çoq aşamay, etten tek quş etini aşay edi. Sıq-sıq, başqa urbalar kiyip, şahsen halqnıñ fikirleri, istek ve ihtiyaclarını bilmek içün şeerge çıqa edi.
O tahtta bulunğan devirde Qırımda tınçlıq ve barışıq üküm süre, fuqareler ayrı diqqat altında edi, o er kes içün yaqın, fuqarelerge er vaqıt yardım ete edi.
Han eki çeşit ordunı teşkil etmege başlağan edi: birisi Başlı adı ile, digeri ise Sayman. Saymannı 120 adamdan ibaret otrâdlarğa (kâfil) bölip, er birinde baş serdarnı tayin etti. Beşlini ise Prussiya orduları örneginde şekillendirdi, kiyimlerini de deñiştirip, saymanlardan ep farqlı etmege tırıştı.
Bu ordunıñ yolbaşçıları olaraq törelerniñ eñ şereflilerni teyin etti. Aynı bu ordudan topçu otrâdını meydanğa ketirdi. Olar başlılardan kiyimleri ile farq ete edi, qalpaqlarında ise qızıl nişanları bar edi. Bağçasarayğa yaqın yerde barot zavodını qurdı. Bundan da ğayrı çetelden çağırtılğan ingliz usta tökeciniñ idaresi altında tökme zavodı da quruldı. Beşli ordusı 12000 askerden ibaret edi.
Köy sakinleri evden 170 kise aqçası bergi tölemek kerek edi. Bu paralar Murkas Ağaları adlandırılğan 12 baş mertebeli şahıslarnıñ yaşayışları içün ayırılğan edi. Kafa şeerinde han içün saray qurmağa başladılar. Almaniyadan çeşit esnafçılarnı çağırtıp, bir darphane qurdılar. Mında çeşit, em kümüş, em baqır aqçalar darb oluna edi ve olarnı sultan ya da Rusiye aqçasınen bir sırada aynı qabul etmekni bütün devletke ilân etilgen edi. Amma hannıñ bu istegi tam şekilde yerine ketirilmedi.
Bir çoq kün keçken soñ, Qırım töreleriniñ yüreklerini kene de satqınlıq duyğuları qaplap aldı. Olar gizli sıfatta Bahadır Geray sultanğa ve onıñ ağası Aq-köz Sultanğa elçilerni yolap, olarğa üküm etmek içün davet ettiler. Olar, Qırım töreleriniñ qadimiy adeti boyunca ve öz isteklerine köre devlet başlarını tahtqa qoymaq ya da tahttan almaq aqqını tasdıqlay edi. Amma olar, Türkiye ve Rusiye akimiyetleri qırımtatarlarnı boysundırmaq ve Şahin Geray hannı ömrüniñ soñunace tahtta qaldırmaq aqqında añlaşqanlarını bilmey edi. Halqnıñ yarısı öz devlet başına sadıq qaldı, diger qısmı ise oñı sattı.
Şahin Geray, Şirin, Tsunger, ve Keriçniñ sakinlerinden ğayrı er kes oña qaytqanı ve onıñ qolunda bayağı ordu olğanını körip, ordunı otrâdlarğa böldi. Bir otrâdnı Rusiye sıñırlarına yolladı, digerini Tamanğa, daa birisini ise Or Qapıda qaldırdı ve böyle etip, kimsege kirmek ya da çıqmaq imkânını bermedi.
Han bütün idareciler ve makemecilerni Qatırşa Saray ve Qarasuvbazarğa topladı ve bu isyanğa kimniñ alâqası bar olğanı belgilemek içün mahsus taqiqatnı teşkil etti. Toplanğanlarnıñ ögüne Şahin Geray çıqıp: men sizge ne yaramaylıq yaptım, nenen canıñıznı ağırttım da, siz maña artıq üç kere hiyanetlik yaptıñız. Bu isyannıñ teşebbüsçilerini kösteriñiz ve olarnıñ cezasını da özüñiz belgileñiz., dep muracaat etti. Avam halq ise bu cinayetke olarnıñ alâqaları olmağanını ve bütün qabaat olarnıñ idarecilerinde olğanını ayttı. Felân paşa bu isyannı köterdi, bizge olarğa qoşulmağa emir etti, akis alda bizni yağmacılıq ve öldürüvnne qorquzdılar. Biz olarnıñ artından ketmege mecbur oldıq. Amma esas qabaatlılar felân felân reislerimizdir, dep er kesniñ adlarını bildirdiler.
Han Müfti efendi ve Qadıasker efendiden, bu satqınlarnı nasıl şekilde cezalandırmaq kerekligini soradı. Olarda, bu devlet başına qarşı çıqmağa mecbur etilgen halq özü cezalandırmaq kerekligini bildirdiler.
Han aqça darbhaneni Karaimler idaresine avale etti ve bizge büyük işanç ve sayğı kösterdi. Vaniamin ağa, han bağçevanı, bütün Qırımda büyük şeref qazanğan edi.
Aynı bu zamanda Qırımda müşkül açlıq başladı. Tevet, yani dekabr ayınıñ 12-sinde bütün yarımadanı aman-aman bir arşın qalınlığında qar qapladı. Özen suvları buzlap qaldı, degirmenler öz işini toqtattı ve un qıtlığı pek duyuldı. Bizim cemiyetimiz fuqarelerge yardım etti. Bu seneniñ qışında qar 76 kün yağdı.
Bu vaqıtta han Kefede edi.
Qırımdan rumlar icret etkenlerinden 6 ay keçken soñ Konstantinopolden Türkiye ve Rusiye arasında barışıq tizilgeni aqqında haber keldi. General Suvorovğa Qırımnı terk etmege emir keldi. Barışıq aqqında bu haber er kesni quvandırdı, çünki Rum Eli, Anadoludan Qırımğa ötmek, un, sebzeler ile tolu gemiler kelmege başladı ve bundan aşayt mallarııñ fiyatları azlaştı.
Mezkür barışıq aqqında haber etken mektüplerini alğan Şahin Geray er kesni, mertebeli şahıslanı toplap, Sultan Hamidge onı, yani Şahin Geraynı Qırım hanı olaraq tayin etmek ricası ile elçini yollamaqnı teklif etti. Öyle de yapıldı.’