www.avdet.org

Enver Abibullayev. 1942 senesi mart 10 künü, (1939 senesi mart 15 künü)
Sudaq rayonı, Ay Serez köyünde doğdı.
Sürgün etilgende qorantamız Sudaq rayonı Ay Serez köyünde nevbetteki terkibinde yaşay edi: qartbabam - Osman Acıbekir (1862 s. d.), anam - Abibullayeva Acer (1910 s. d.), büyük tatam - Abibullayeva Rehane (1928 s. d.), büyük ağam - Abibullayev Ahmet (1930 s. d.), büyük ağam - Abibullayev Mustafa (1934 s. d.), büyük ağam - Abibullayev Server (1937 s. d.), büyük tatam - Abinullayeva Ayşe (1943 s. d.).
Ana-babalarımız qurğan evinde yaşay edik. Yüzümlik, meyva terekleri, ev malı, sığır, onğa yaqın qoy ve eçki, 10-15 tavuğımız bar edi. Sürgünlikten evel Voron köyünde mektep müdiri olıp çalışqan dayım Qızıl Orduğa çağırılğan edi. Sürgünlik arfesinde ise sanki cenk ketirgen viranelerni cıyıştırmaq içün babam İş ordusına çağırılğan edi (amma soñ, olarnı kömür şahtalarında mecburen işletkenleri belli oldı). Köyniñ aman-aman bütün erkekleri İş ordusına çağırılğanına baqmadan belli bir yengillik duyula edi, çünki cenk soñuna yete edi.
1944 senesi 18 mayısta sabağa yaqın, daa qaranlıq edi, evimizge eki zabit urdırıp kirdi ve olarnen beraber babamıznıñ tuvğanı bar edi. O İçkide yaşay edi, rus tilini añlay edi. O bizge bütün qırımtatarlar sürgün etilgenini tercime etti. Arbiyler eñ kerek şeylerni alıp, azırlanmağa emir ettiler. Biz epimiz, beş bala, bir yorğan tübünde yuqlay edik, anam ise küçük qardaşımnen ayrı yata edi. Köşürüv aqqında ağızdan aytıldı, bir-de-bir vesiqa oqulmandı.
Bizni köy mezarlığı yanında topladılar. Er bir maşnağa 8-9-ar qoranta yükley ediler. Er kesni Kefe demiryol stantsiyasına alıp kete ediler. Biznen beraber elinde silâsı olğan arbiy kete edi.
Kefede bizni birden mal vagonlarına yüklediler. Vagonlarnıñ içinde tahtadan ekincı qatlar yasalğan edi. Biz pencere yanında yerleştik. Anam er vaqıt, küçük qardaşımıznı pencereden siydire edi. Soñra o, ölgence bunı hatırlağanda yüregi buz qata edi. Büyükler içün ise, ayaqyol yerine vagon ortasında çuval parçasından yer ayırılğan edi, anda pol teşilgen edi. Biz, balalar, bir kere bile bu ayaqyolnen qullanmadıq, qadınlar da utanıp, eşelon toqtağanda vagon tübüne bara ediler.
Eşelonlarda aş pişirmek içün iç bir şarait yoq edi. Qadınlar hamur azırlap, duraqlada taşlardan ocaq yapıp, tava üstünde pişire edi. Pişirmege başlağanınen, arbiylerniñ ‘Vagonlarğa tez kiriñ’ qıçıruvları yañğıray. Adamlar pişmegen hamur ile sıcaq tavalarnı tutıp, vagonlarğa çapa ediler. Yol boyu işte er kes imkânına köre aşay edi. Devlet tarafından iç bir aşayt teşkil etilmegen edi.
Tibbiy yardım asıl berilmey edi. Yol boyu adamlar hasta ola, öle edi. Cesetlerni duraqlarda vagonlardan çıqarıp, kömülmeyip qaldıra ediler.
Biz 15 kün yolda edik. İyünniñ 3-ünde Özbek SSRnıñ Andican vilâyeti Leninsk şeeri ‘Asaka’ stantsiyasına kelip çıqtıq. Mında 3 kün asma tübünde yaşay edik. Biz daa kelmezden evel bizni rayon ve kolhozlarğa tarqatqan ediler, amma artımızdan kimse kelmegen edi. Soñ añlaşılğanı kibi, bizni adam aşağan canavarlar dep adlandırılğan ekenler, onıñ içün artımızdan kimse kelmege istemey edi.
Niayet, bir 70 yaşındaki bir demirci tapıldı. O kolhoz reisine böyle dedi: ‘Maña silâ ber de, bir ekisini öldüreyim, soñ aşasa aşasınlar.’ Kündüz demirci öz arabacılarınen keldi. Aqşamğa yaqın qartlarımız ve qadınlar abdestten soñ aqşam namazına azırlanmağa başladılar. Demirci, bu ‘canavarlar’ musulman olğanını bilip, biraz cesürlendi. O eñ büyüginiñ, menim qarbabamnıñ, yanına keldi. Olar añlaştılar ve aqşamğa adamlarımıznı arabalarğa yüklediler.
Gecege yaqın ‘Qızıl Karvan’ kolhozına keldik, mında geceledik. Sabadan adamlarımıznı kimni qayda yerleştirdiler. Bizni yerli bir ocanıñ bir odasına yerleştirdiler. O merametli adam edi. Bu odada biz 8 adam yaşay edik. Bu kolhoznıñ reisi qırğız, merametli edi, bizge yardım etmege tırışa edi. O qartbabama açlıq olacağını bildirdi, torunlar zahireni cıysı dep ayttı, amma çaqıcılar tapıldı ve onı vazifesinden boşattılar. Reis olaraq kerçek ‘sovet’ adamını, aqiqiy zalımnı tayin ettiler. İşlettire, amma aqqımıznı iç bermey edi.
Tezden qorantamıznı qapı, penceresiz bir evge yerleştirdiler. Qış keldi, suvuq ve açlıqtan azap çeke edik. Devlet tarafından iç yardım körmedik. Biz balalar, pirniç tobanında yata, üstümizni kilimnen qapata edik. Adamlar sıq-sıq ölmege başladı.1945 senesiniñ yanvar ayında qartbabam keçindi. 1944 senesiniñ iyün ayından 1946 senesiniñ mayısına qadar bizni 6 kere başqa yerlerge yerleştire ediler.
1945 senesiniñ yazında açlıqtan ölgenlerniñ sayısı eñ çoq edi. Bu vaqıtta diger aileler kibi, biz de kolhoz demirci tükânınıñ boş odalarında yerleşken edik. Men sofada küneşte qızıp yata edim. Bu vaqıtta küneş pek qızdıra edi, amma maña ortalıqta qaranlıq tüşken dayın köründi, bütün bedenimniñ üstünde sanki qırmısqalar yürgenini is ettim. Ğaliba ölmege azırlana edim. Amma, er alda, taqdirimde yaşamaqnı devam etmek yazılğandır. Ebet de, anamız da ömürlerimizni saqlamaq içün ğayet çoq küç sarf etti.
Aynı bu künlerde, qomşu odada bizim yaşdaşalrımız Seitmemet (7 yaşında), Zekerya (5 yaşında) keçindiler.
Devletten abadanlaştırıluvımızda iç bir yardım kösterilmedi. Qorantağa 5000 paranı kirağa er kes alıp olamay edi. Alsalar bile, devletke 10 kere ziyade qaytarmağa borclu ediler. Kolhozda yaşağanda, 1944 senesinden 1946 senesiniñ noyabr ayına qadar, anam, büyük tatam, eki büyük ağam pamuq tarlalarda çalışa ediler, amma aylıq olaraq bir kapik bile almadılar.
1946 senesi dekabr ayında babamız qayttı. Rayonımızda 1943 senesi ‘Palvantaş’ cermay yataqları tapıldı, anda işçiler kerek edi. Onıñ içün bütün kolhozlardan adamlar cermay madenciligine ketmege başladılar. Bizim babamız da anda çalıştı. Amma buña baqmadan bir çoq yaş yigit ve qart iş tapıp olamay ediler, amma aşamağa kerek edi.Onıñ içün bir qaç qart birleşip, balçıqtan tola yapıp, kolhozdan yan kelegenler içün evçikler qura edi.
Babamız qartlardan üstü yerli qamış ve topraq ile qaplağan 3 ve 4 metr ölçüsinde böyle bir evçikni satın aldı ve bizni de anda yerleştirdi. O zamanda aşayt mallarını kartoçkalar ile alına edi. Amma balalarğa da kartoçkalar berilmesi içün metrika vesiqaları kerek edi. Bizim bütün vesiqalarımız ise Qırımda qalğan edi. Yaşımız aqqında tibbiy qarar kerek edi. Bu sebepten, babamız bizni bir kün yerli hastahanesine alıp ketti. Hastahanede boyumız, çekimizni ölçediler, ve buña köre yaşımıznı da belgiley ediler. Men 1942 senesi doğğan bala olaraq tayinlendim. İşte epimizniñ yaşı yañlış kösterilgen edi, amma biz kartoçkalar alacaqmız dep pek quvana edik.
İşite böyle etip, ‘Palvantaş’ cermay madenciliginde aşsız, urbasız, komendant rejimi altında, amma öz halqımız arasında yaşay edik. İşçilerniñ 95 fayızı qırımtatarlar edi.
1949 senesi men 1 sınıfqa oqumağa kirdim. Biz tek rus tilinde oqutıldıq. 1959 senesi orta mektebiniñ 10 sınfını bitirdim. 1960 senesi Taşkent baş oquv yurtuna kinomehanik zenaatına oqumağa kirdim. Onu bitirgen soñ SMU-3 kinomehanik olaraq ve medeniyet eviniñ müdiri vazifesine çalışmağa yollanıldım.
Yıllar keçe, idareciler deñişe, amma qırımtatarlarğa qarşı nefret nesil nesilge keçe edi ğaliba. Halq tarafından Merkeziy Komitetke milliy meseleni çezmek ricası ile mektüpler yollanıla edi. Amma bu mektüpler menziline yetmey ediler. Akimiyetniñ emri ile olarnı kerekli adreske yollamay ediler. Soñra ise, halq, yolğa aqça toplap, bu mektüplerni öz vekilleri ile yiberdi.

Qırımtatarlar yaşağan er bir vilâyetten şahsiy mektüpler ile tolu cemidanlarnı halq vekilleri Moskvağa alıp bara edi. 1971 senesi Andican vilâyetinde yaşağan vatandaşlarımıznıñ mektüplerini Moskvağa men alıp kettim. Halqnıñ muracaatları bir vaqıt qanaatlendirilmey edi. Halq, devlet tarafından meseleri çezilmeycegini añlap, sarsılmaz talapları ile bir sırada imkânlarına köre öz quvetlerinen Vatanğa qaytmağa tırışmağa başladı.
Men qorantam ile 1977 senesiniñ oktâbr ayında Vatanğa qayttım. Biz vaqtınca qadınımnıñ anasında yerleştik, olar Qırımğa 1973 senesi qaytqan edi. Niayet, 1978 senesi Bağça Eli köyünde çaremizge uyğun bir ev taptıq. Bu evde yerleşkenimiznen bizni militsiya hadimleri ziyaret etip, bizni qorquzıp, evni boşatmamıznı talap ete edi. Biz satın alğan evlerimizni resmiyleştirmey edi.
1979 senesiniñ baarinde bütün Qırımdan qırımtatar delegatsiyası öz evlerini resmiyleştirmek talabı ile Moskvağa yol aldılar. Biz, 300 adam miqdarında, Merkeziy Komitetinde öz vekilleirmizni qabul etmesini talap ete edik. Talaplarımız diqqatsız qalğanı içün, narazılığımıznı 1,5 künge açlıqnı ilân etüvimiznen bildirdik. Açlıqnıñ soñunda bizni apiske alıp, Moskvanıñ bütün militsiya bölüklerine alıp kettiler. Nevbetteki künü, bütün 300 adamnı mahsus azırlanılğan vagonlarğa yüklep, militsiyanıñ refaqacılığı ile Özbekistanğa yolladılar.
Qırımğa qorantama tek bir aydan soñ qaytıp oldım. Bu vaqıtqaçe kolhoz evimiz ögündeki yerine cılap saçtı, yarıqnı kestiler. Yani akimiyet yaşamağa imkânsız olğan şaraitni yaratmağa tırışa edi. Sıq-sıq militsiya hadimleri kelip, Qırımdan ketmemizni talap ete edi. Künlerden bir kün, evimizge izinsiz vilâyet militsiyasınıñ reisi Qarasuvbazar militsiya vekilleri ile kirip, selâm bermeyip, soradı: ‘Kim mında yaşay eken?’. ‘Menim, Abibullayev Enver’, dep cevap berdim. O ise: ‘İşte, Abibullayev Enver, qışta, ayazda qırımtatarlarnı qundaq balalarınen evden quvğanımıznı pek yahşı biledirsiz. Siziñ ufaq balalarıñız yoq, quvmağa daa da qolay olur. Onıñ içün, yarın mında iziñiz bile qalmasın.’ Alğan evniñ saiplerine de, yarın ketmemiz içün aqçalarımıznı qaytarmağa emir berdiler.
Evde eki oda bar edi. Birinci odanıñ pencereleri yoq edi. Biz bütün ev eşyalarımıznı bu odada toplağan edik. Nevbetteki künü küçlü yağmurlar başladı. Men Qırımdan yaqın bir yer qıdırmağa kettim. Bilgen adamlar Temrük rayonı, Vişestebliyevskaya yerge barmağa teklif ettiler. Men kerçekten de anda paalı olmağan kelişken bir evçik taptım. Amma men şeylernen bu evçikke keçken vaqıtta Brejnevden Temrükke, qırımtatarlar, meshet türkleri ve koreyalılarnı resmiyleştirmemek emri ile mektüp kele. İşte mında qorantamız ‘canavar’ ‘sovet akimiyeti’ tarafından eziyet çekti.
1979 senesiniñ qışında Vışestebliyevskoye yerinden ketmege mecbur oldım. Men yaşamaq içün Qabarda-Balqar cumhuriyetinde, Prohladnoye rayonı, Soldatskaya stanitsasında ev taptım. Ev saibi ile añlaşıp, yañı evge köçtik. Amma şorbacı alış-verişni resmiyleştirnege aşıqmay edi. O kolhoz domuz fermasınıñ yolbaşçısı vazifesinde buluna edi. O kombikormnı satqan vaqıtta tutuldı ve makemeniñ qararını bekley edi. Makeme onı vazifesinden boşattı ve kvartirasından marum qaldırdı. Bir kün, mart ayında, o ev eşyalarınen kelip, evini boşatmağa rica etti. Biz Özbekistanğa ana-babamızğa qaytmağa mecbur oldıq.
Özbekistanda biz babamnıñ azbarında öz 4000 kümüşke özümizge ev qurmağa qarar berdik. Aylığımız az, qurucılıq malzemeleri paalı olğan şaraitte evimizni 8 yıl devamında qurdıq. Qurucılıq bitkeninnen Vatanğa qaytmaq içün evimizni kene de satlıqqa çıqarmağa kerek oldı. Büyük qıyınlıqnen evimizni 140000 rublege sattıq. Ekinci kere Qırımğa qaytqan soñ, bu aqçalarğa tek bir ‘Saratov’ buzdolabını satın almağa mümkün edi.
İşte bu menim ve halqımnıñ ğurbetlikte yaşayışımıznıñ qısqa tarihıdır.
Al-azırda biz qorantamıznen qıyınlıqnen alınğan eski tatar evçiginde yaşaymız. Vatanımızğa avdetimiz pek ağır oldı.

QMC, Qarasuvbazar rayonı, Urus Qoca (Russkoye) köyü, Gogol soqağı, 10

2009 senesi, oktâbr 17