www.avdet.org

[Nariman CELÂL]                 

Keçken sene milliy qırımtatar siyasetniñ tabiatı ve inkişaf yoluna tesir etken siyasiy vaqialar çoq edi. Buninen beraber olarnıñ esas yonelişi – qırımtatarlarınıñ 1944 senesi sürgünligi ile bozulğan öz siyasiy-uquqıy statusı tiklenilmesi içün devam eken küreştir.

Böyleliknen, olıp keçken vaqialardan esaslarını baqıp çıqayıq, ve milliy siyasetniñ umumiy inkişaf yollarını belgileyik.

Qorqutuv aktsiyaları

2009 senesiniñ yanvar ayında Qırım yarımadasınıñ meselelerini çezip olamağanında çoqtan berli qabaatlanğan Ukraina akimiyeti topraq meselesinde aksine olğanını köstermek istediler. Amma, ağır topraq meselesiniñ yahşı tüşünilgen strategiya yerine, Kiyev, 90-cı seneleri samovozvratlarnı buldozerler ile yıqqan Qırım akimiyeti kibi, er şeyni bir areketnen çezmek istedi. Söz Aqmescitteki Balaklavskaya soqağındaki yerleşken Yañı Qırım “narazlıq yeriniñ” yıqtırılması boyunca azırlanğan ve keçirilgen mahsus militsiya areketleri aqqında kete, sebebi olaraq ise Aqmescit akimiyetiniñ qanunsız qararı ile bu topraqlar berilgen “Olvi-Krım” şirketiniñ iskleri boyunca mahkeme qararlarınıñ yerine ketirilmesi aqqında Ukrainanıñ yustitsiya naziri Nikolay Onişçuknıñ emiri oldı.

Meraqlısı şunda ki, qırımtatarlarğa nisbeten topraq meselesiniñ adaletli çezilüviniñ zaruriyeti aqqında, “Kiyev emceler”niñ gektarlarnen “qanunlı” samozahvatları aqqında prezidentniñ aytqanlarına baqmadan, Yuşçenkonıñ yonelişte yekâne soñuna qadar yapılğan adımı – “Topraq uçastkanı izinsiz alınması içün mesüliyetliginiñ quvetlendirilmesi boyunca Ukrainanıñ bazı qanun aktlarına deñişmeler kirsetilmesi aqqında” № 578-V qanunnıñ imzalanmasıdır. Sır degil, Mahkeme Kodeksine bu qoşulmanıñ teşebbüsçisi Leonid Graç, ilk evelâ qırımtatarlarnı tüşündi, daa doğrusı, topraq meselesinde adalet içün küreşmege tırışqan qırımtatarlarnı, onıñ qanunyapıcı teşebbüsı yardımınen, apske alıp, cezalacaqlarını tüşündi.

O vaqıt yanvar ayında, teek Milliy Meclisi ve qırımtatar cemaatçılığınıñ areketleri yardımınen, keñiş informatsion kampaniyanı başlap, “narazlıq yeriniñ” qorçalavına turıp, kütleviy zorbalıqtan qaçınabildik.

Lâkin küç strukturaları tezden kene qırımtatarlarğa özüni hatırlatttılar. 2009 senesiniñ fevral ayında “Berkut” hadimleri “hata” yapıp, Saraylı-Qıyat köyünde ev saibine ve oğluna beden zararlarnı ketirip, Hairovlarnıñ evine ücüm ettiler.

Ve böyle “añlaşmamazlıqlar”, ükümet başında qırımtatarlarnıñ “dostları” turğanda, olalar. Ükümet başına qırımtatarlar dost olaraq qabul etmege istemegenleri kelse, ne olacaq eken. Tamam onıñ içün Qırımtatar Milliy Qurultayı vatandaşlarını er bir saylavlarda Avropa demokratik qıymetlerine boysunğan siyasiy küçlerine rey bermege çağıralar.

İşanç ğayıbı ve qıdıruv     

Qırımtatarlarnıñ meselelerine merkeziy Ukraina akimiyetiniñ itinasız munasebeti, berilgen sözge baqmadan, qanuniy saviyede tamır halqı statusını tanımaq istemegenleri, qırımtatarlarınıñ milletçi-demokrat küçlerge, Viktor Yuşçenkoğa ve umumen Ukraina akimiyetine işançları suvdı. Bu tendentsiya qırımtatar halqı sürgünliginiñ 65-ci yıllığına bağışlanğan Bütünqırım matem mitinginiñ rezolütsiyasında aks olundı: “Aynı vaqıtta Ukraina devleti bağımsızlıq yılları devamında qırımtatar halqınıñ siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy aq-uquqlarınıñ tiklenilmesi boyunca iç bir qanun qabul etmedi, bu ise qırımtatarlarnıñ diskriminatsiya ve uquqiy cietten teñsizlik saqlanılmasınıñ  sebebidir... Devletniñ qırımtatarlarğa böyle munasebeti qırımtatarlarda narazlıq ve işançlarnıñ ğayıp olmasını doğura”.

 Belki, tamam “qırımtatar halqınıñ siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy aq-uquqlarınıñ tiklenilmesi boyunca qanunnıñ” qabul etmesi, qırımtatar halqınıñ çoq meseleleri olğanına baqmadan, qırımtatarlarnıñ Ukraina akimiyetine ve bugün akimiyet başınd aolğan siyasiy ittifaqdaşlarına olğan munasebetniñ esas köstergiçidir. Viktor Yuşçenko “Millet mensüpligine köre sürügn etilgen şahıslar aqlarınıñ tiklenilmesi aqqında” qanunnıñ tekrar baqılması kerekligi aqqında bir qaç kere aytqan edi. Neticesi er keske belli.

Bu yonelişte daa bilgili premyer-nazir Yuliya Timoşenko olıp çıqtı, onıñ teşebbüsi ile 2008 senesiniñ 11 sentâbr küni Yuqarı Şurağa “Millet mensüpligine köre sürügn etilgen şahıslar aqlarınıñ tiklenilmesi aqqında” qanun leyhasını kirsetildi, bu qanun leyhası em Milliy Meclis, em qırımtatar cemaatçılığı tarafından sert, amma isbatlanğan tenqitke oğratıldı. Mustafa Cemilevniñ yuliya timoşenko ile körüşüvinde premyer-nazir bu qanun leyhasını başqa, meclis ile birlikte işletilgen, qanun leyhasına deñiştirmege söz berdi. 2009 senesiniñ 8 noyabr künü ükümetniñ leyhası keri çağırtıldı, 2010 senesiniñ 13 yanvar künü ise Yuqarı Şurada 5515 sanı ile Mustafa Cemilev tarafından berilgen benzegen adlı qanun leyhası qayd etildi.

Yañı seviyege köterilme

Milliy areket endi çoqtan berli qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ qorçalanmasında halqara toplulığına muracaat ete, bu strategiya öz devamını 2009 senesinde de taptı. Milliy Meclis tışsiyasiy munasebetlerini öz faaliyetiniñ ileri yonelişi kibi belgiley. Yıl devamında beli halqara teşkilâtlarnıñ yolbaşçıları, devletlerniñ diplomatik temsilcileri, halqara ekspertleri ile bir sıra körüşüvler keçirildi. Bu kontekstteki emiyetli vaqialardan biri – qırımtatar halqınıñ diskriminatsion vaziyetiniñ tanılması, talaplarınıñ adaletli olaraq qabul etilmesi ve OBSY ve şahsen Baş Komissarı Knut Vollebek tarafından Ukrainada qırımtatarlarnıñ statusı qanunlı pekitilmesi kerekliginiñ tanılmasıdır.

Lâkin çoq vaqıt devamında milliy areket qırımtatar diasporadaki halqını kerekli derecede celp etip olamay edi. Ebet, diasporalar ile bağlar çoqtan berli quruldı, amma dünyadaki bütün qırımtatarlarnı bir bütünlikke birleştirmek içün teşkiliy esas yoq edi. Buna birinci adım 2009 senesiniñ mayıs ayında Bütündünya qırımtatar kongressi sıfatında yapılğan edi, Kongress 12 devletten qırımtatar diasporalarnıñ 900 yaqın temsilcilerni topladı.

Kongress daa azırlıq esnasında Milliy Mecliske qarşı oppozitsiyada turğan gruppalar tarafından tenqitke alındı, olar alternativ halqara qırımtatarlar forumını teşkil etmek niyetleri aqqında ilân ettiler. Razı olmağanlar (Milliy Firka, Milliy hareket partisi ve Türkiye qırımtatar derneklerniñ federatsiyası) Teşkiliy komitetniñ Kongresste iştirak etmege istegen qırımtatar içtimaiy teşkilâtlar ögüne qoyulğan tek bir talapnı begenmediler – Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ baş temsilci organı olaraq tanımaq ve öz faaliyetinde Qurultaynıñ qararlarına rayet etmek.

Er birisi Kongressniñ faaliyetini öz añlayışına köre qabul etti. Çoqusına Kongress effektivsiz ve neticesiz keçkeni kibi körindi, amma tek öz añlayışından daa uzaqça baqıp olmağanlarğa.

Bu merasimniñ eñ musbet neticesi, maña köre, Kongressniñ keçirilgenidir. Qırımda ve onıñ tışında yaşağan qırımtatarlar öz közünen halqınıñ Vatanındaki vaziyetini körebilidler ve bir birinen qonuşabildiler. Eñ müim şey aytıldı, onsız Kongress manasız olur edi - diaspora temsilcileri minberge çıqıp, “tamırlarmıznı unutmadıq, birleşmege azırmız” dediler. Bu endi büyük neticedir.

Siyasiy yalan

2009 senesi Milliy Meclisniñ faaliyetini tenqitke alğan teşkilâtlarnıñ faal areketlerge keçken yıl oldı. Bu, Ukraina siyasiy oyuncıları arasında Milliy Mecliske oppozitsiyada turğanlar kerekligine bağlı olabile. Qırımtatar Milliy Qurultayında yardım tapmayıp, bir sıra siyasiy küçler milliy idare organları ve olarnıñ yolbaşçılarnı diskreditatsiya maqsadınen oppozitsiyada olğan qırımtatar teşkilâtlarına “yobaşçılıq” yapmağa tırışalar.

2009 senesiniñ 4 oktâbr künü Sudaqta qırımtatarlarnıñ umumhalq toplaşuvı olıp keçti, onıñ iştirakçileri Milliy hareket partisi, Qırım tamır halqlarınıñ araştırma ve yardım fondu, “Namus”, “İrade”, “Arqadaş”, İslam partisi kibi teşkilâtlar, ayrı vatandaşlar ve çetel musafirler oldılar. Toplaşuvnıñ maqsadı, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre – Qırımdaki içtimaiy-siyasiy vaziyetniñ muzakeresi ve olğan vaziyetten çıquv yollarınıñ qıdırmasıdır; KİV ve ilân etilgen muracaatlarğa köre, toplaşuv tek Meclis, Qurultay, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ faaliyetini tenqit etebildi.

Bazı vaqıttan soñ “Avdet” gazetasınıñ muarririyetini “Namus” teşkilâtnıñ temsilcileri ziyaret ettiler ve toplaşuvda oqulğan muracaatlarda “milletçi-satqınlar” aqqında iç bir söz yoq edi ve bu toplaşuv teşkilâtçılarnıñ soñra etken almaşuvları olğanını ayttılar.

Meraqlısı şunda ki, toplaşuv keçirilgeninden tek bir ay soñra “Qırım sedası” (“Golos Krıma”) gazetasınıñ saifelerinde qırımtatarlarnıñ umumhalq toplaşuvınıñ faaliyeti aqqında resmiy malümat birinci kere peyda oldı, ondan belli oldı ki, toplaşuvda sesli muracaatlardan ğayrı başqa qararlar da qabul olunğan ediler. Umumhalq toplaşuvı sıfatında milliy institut ve onıñ Daimiy komiteti yaratılğan eken.

Amma eñ meraqlısı – başta “farqlı uydurmalar ve fikirler”ge yol açıp, komitet te bir ay soñra “Umumhalq toplaşuvı, onıñ tarafından tesis etilgen organlar qırımtatarlarnıñ milliy idare organlarını özü ile deñiştirmeyler” nizamınıñ aytmaq kerekligini kördiler. Ne içün öyle añlatma birden berilmegeni belli degil.

Faal cemaatçılar qaydasıñız?

2009 senesiniñ aprel ayınd abaşlanğan müim siyasiy areket endi bu yıl devam etecek – yerli meclislerniñ saylavlarıdır. Yañılıq olaraq milliy idareniñ yerli organlar azalarınıñ doğru gizli rey berme ile seçilmesi oldı.

Meseleler, Yerli meclisler saylavlarınıñ azırlav ve keçirilüv boyunca komissiya azalarnıñ aytqanına köre, böyle yerlerde peyda oldılar: vatandaşlarımız olarğa berilgen saylav aqqını zayıf qullanalar, milliy idare sistemasınıñ iştirakçisi olmaq ve öz ğayretleri ile halqnıñ meselelerini çezmek degil de, meclisniñ areketlerini aşhanede, televizor ögünde, bazarda pomidor, redis satıp oturğanda muzakere etmesini seçeler. Böyle mesele qırımtatar cemiyetleriniñ çoqusına aktual degil.

Sual vaqıtqa degil 

2009 senesini yekünlegen vaqia – Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ V çağıruv II sessiyasınıñ keçirilmesidir. Eñ beklenilgen suallerden – Ukraina Prezidenti namzetler ile belgilenmek ve Mustafa Cemilevniñ Milliy Meclis reisi vazifesinden vazgeçmesidir.

Qabul olunğan qararlar endi belli ve neşir etildiler, lâkin bir qaç remarka yapmaq ister edik.

Birinciden, Meclis reisi milli idare organları aqqında yañı nizamlar aqqında mesele boyunca öz çıqışında “bir de bir yañı nazamlarnıñ kerekligi yoq, eger delegatlarnıñ endi faaliyet köstergen vesiqalar boyunca bir de bir ihtarları olsa, bütünley yañı vesiqalar tertip etme yolunen degil de, tüzetüvler kirsetme yolunen ketmek kerek” degenine baqmadan, Qurultay yañı nizamlar nasıl printsiplerge esaslanmaq kerekligini belgilep, bu gruppanıñ işini devam etmek qararına keldi. Ğaliba, milliy idare sistemasınıñ şekillenmesi ve ilerideki inkişafı ğayesi delegetlarda azır vr yaqın vaqıtta onıñ ömürge keçirilmesini beklemek mümkün. Birinci böyle adım olaraq endi yerli meclis saylavlarınıñ gizli rey berme ile keçirilmesi oldı.

Ekinciden, er keske añlaşıla ki, Mustafa Cemilev Qurultaynıñ muzakeresine özüniñ vazifesinden vazgeçirilmeis aqqında meseleni qoydı, amma Ukraina yolbaşçısı deñişecek vaqıtta qurultay delegatları tarafından onıñ istifasına razı olmaq strategiya tarafından yerli olmağanını az kim añlay. Ebet, bu yerde em bu vazifede olabileceklerniñ özüne Meclis reisi mesüliyetligini almaq qorquları, em Mustafa ağa ketkeninen devlet qurulışlarında bazı pozitsiyalarnı coymaq qorqusı, em daa çoq başqa sebepler yer almaqta. Amma eñ esas sebebi, maña köre, bu sual baqılmasınıñ vaqıtı şimdi degil, nasıl çezilse bile.

Üçünciden. Qırımtatr halqınıñ maneviy birligi aqqında meseleniñ teşebbüsçisi Müftiyat oldı. Bu sual, ilk evelâ, qırımtatarlar arasındaki din sektalarnıñ faaliyetinen bağlıdır, olardan birisi “Hizb-ut-Tahrir” bir sıra Qırım camilerinde imam vazifesini becergen insanlarğa dair itirazlar bildirip, yılnıñ soñunda birden faaliyetli oldı. Ebet, yerli meclisler ve müsülman cemiyetlerniñ böyle teşkilâtlarğa qarşı turmasında, din adetleriniñ tiklenilmesinde ve maneviy birliginiñ saqlanılmasında emiyetleri pek büyüktir.