www.avdet.org

 

Qırımtatar halqınıñ sürgünligini ögrenüv ve onıñ aqibetlerini yoq etüvi boyunca Mahsus Komissiyasınıñ  adresine 4.5 ay içersinde 230 ariza ve 1944 senesi 18 mayıs sürgünligi aqqında şeadetnameler keldi. Bularnıñ episinde semetdeşlerimizniñ facialı taqdirleri ikãye etile. Aşağıda yollanılğan bazı şeadetnamelerinden ayrı levhalarnı derc etemiz.

Çıtaq Ayşe, 1928 senesi, Yalta rayonı Ay -Vasil köyünde doğdı.

Babam- Çıtaq Mustafa 1933 senesi vefat etti. Anamız Çıtaq Beye 1895 senesi, biz, 9 bala ile qaldı. Babamıznıñ işi sayesinde eki qatlı ev qurmağa imkãn oldı. Al-azırda bu ev Yalta şeeri, Vasilyevka köyü, Repina soqağı, 7 adresi boyunca yerleşe.  Bizni evimizniñ yanında balaban topraq damartasından aş tapa edik. Bundan da ğayrı, biz kolhozda da çalışa edik.(....)

Sürgünlikten bir kün evel Dönüm taba bir sıra boş maşnalar keçip ketti. Biz o vaqıtta tarlada tütün saça edik. Bunı körip, ayrette qalğan edim. Yalta şeerinde şimdiki trolleybus parknıñ yanlarında yerleşken ‘rus köyünde’ bizim yahşı tanışlarımız bar edi. O qıznıñ adı Vera Korsak edi. O, Yaltada pedagogika institutında oquy edi. O anamızğa, olarğa gizli mektüp kelgenini ve bizni sürgün etecekleri aqqında evelden aytqan edi. Anam ise, bu olmaycaq şey, menim oğullarım orduda hızmet ete, cebbede cenkleşe dep, inanmadı. Mayısnıñ  18-inde sabah saat 4 bizni silãlı arbiyler uyatıp, azırlanmaq içün 15 daqqa bergen ediler.(...)

Adamlar ile tolu eşelonlarnıñ yanında  silãlı arbiyler ve köpekleri ile qaravullıq yapa ediler. Ne tapsaq onı aşay edik, sıcaq aş yoq edi, atta qaynağan suv bile tapılmay edi. Lãkin cebede bulunğan ağalarım o vaqıttaki gazetalarnı oqıp, ‘cenkten boldurğan’ halqımıznı Orta Asiyağa ‘rahatlanmaq’ içün alıp kete ekenler  ve sıcaq suv, ilãc, tıbbıy hızme tile temin etilgenler dep bile ediler.

Ayaqyolğa duraqlarda, vagon tübüne barıla edi. Bu sebepten, eşelon apansızdan yerinden köçkende pek çoq qartlar  ve balalarımız vagon tübünden çıqıp yetiştirmeyıp, ölgen ediler.  Soñra, vagonnıñ tabanında mahsus teşikler yapmağa mecbur oldılar. Bir vaqianı pek yahşı hatırlayım. Yol boyu vagon toqtağan vaqıtta, on yaşlarında bir oğlançıq (o vaqıtta cebede oğan Burbaş Bekir ağanıñ qorantasından) vagon merdivenlerinde yuqlap qalğan. Vagon apansızdan yerinden köçken vaqıtta oğlançıq köpçekler tübüne yıqıldı, qolu kesildi. O, ğarip, qan içinde ekinci qolunen kesilgen qolunı tutıp aldı, köydeşi Adamanov Ali Riza ise vagonnı toqtaqmaq içün  kölmegini çıqarıp, sallamağa başladı.

Qorantanıñ 14 adamından 7-si balalar edi. Men o vaqıtqa 15 yaşını toldurdm, Fatme qardaşım 13 yaşını, torunlar ise biri- birinden küçük. Sürgünlik vaqtında qorantamız sağ qalğanı bir mücizedir. Amma vagonlarda adamlar açlıq ve hastalıqlardan öle ediler. Olarnı kimse defn etmey edi. Ölgenlerni stantsıyalarda demir yol boyu qaldıra ediler.

Bizni Orta Asiyağa, Özbekistanğa  ketirdiler. Bir odağa 15 adamnı yerleştire ediler. Bu Samarkand velãyeti Urgun rayonı Beş-Kapa köyünde edi. Çoq adam, hususan qart ve balalar açlıqtan öle ediler. Biz ise tikmege ve örmege bilgenimiznen canlarımıznı qurtardıq. Çoraplar örip, bazardan biraz un ala edik ve ondan bazıda pite pişire edik. Bizim 3 yaşındaki Zöre torunçığımız hastalıqtan öldi, digerleriniñ qundaq balaları öle edi. Bir Setmer adlı semetdeşimizniñ qundaq balası ölgen edi. Keregi kibi onı kömmege imkãn yoq edi, yapıp olğanına qadar kömdiler , lãkin teren qazmadılar. Nevbetteki sabası şu balaçıqnıñ cesedini köpek taşıy edi. Bu adiseni alã daa deşet ile hatırlayım.(...)

Memetov Farıq, 1930 senesi, Qarasuvbazar rayonı Ortalan köyünde doğğan.

(...) Vagonda iç bir şaraitler yoq edi, ne suv, ne ayaqyol, vagon içinde nefes almağa çare yoq edi, ava yetişmey edi. Adamlar hastalanmağa başlay ediler, tıbbiy yardım aqqında laf bile yürsetilmey edi.  Aşnı künde bir kere bere ediler- vagonğa tuzlu balıqtan bir qopqa şorba. Yol boyu adamlar açlıq ve hastalıqlardan öle ediler. Cesetlerni vagon içinde tutmaq, ya da kömmege ruhset bermey ediler, onıñ içün cesetler yol boyu poyezdden atıla edi.

Bizni Taşkent vilãyeti Mirzaçül demiryol vokzalına ketirdiler. Soñra ise bizni  Özbekistannıñ Taşkent vilãyeti Mirzaçül rayonı Qızıl Qahraman kolhozına yerleştirdiler. Qorantamıznı penceresiz qapısız ufaq bir qurulış içine yerleştirdiler. 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan 10-dan 9 adam ölgen edi:

1. Memetov Fazıl-babamız, 1898 senesi,
2. Fazıl Saliya-tatam, 1928 senesi,
3. Fazıl Vecdi-ağam,1932 senesi,
4.  Fazıl Süliya- tatam, 1934 senesi,
5. Fazıl Bedriye-tatam, 1936 senesi,
6. Fazıl Tenzile-attam, 1938 senesi,
7. Fazıl Asan-ağam, 1940 senesi,
8. Fazıl Soyun-tatam, 1940 senesi,
9. Fazıl Senar-ağam, 1944 senesi.

Yalıñız men sağ qaldım, balalar evinde terbiyelendim.(...)

 

Mamutov Zeytulla, 1926 senesi, Yalta rayonı, Partenit köyünde doğdı

Sürgünlik vaqtında qorantamıznıñ terkibi:

1. Mamut Emiusein, 1885 senesi, babam,
2. Mamut Şerifzade, 1898 senesi, anam,
3. Mustafayeva Uriye, 1920 senesi, büyük ağamnıñ apayı,
4. Mamutova Zarema, 1941 senesi, ağamnıñ qızı,
5. Mamutov Zeytulla, 1926 senesi, menim,
6. Mamutov  Mansur, 1930 senesi, küçük oğlan qardaşım.

(...) Büyük ağam, Emirsali Mamutov, 1915 senesi, cenkniñ eñ başında, yani 1941 senesi iyünde çağırılıp, cebege yollanılğan edi.

Orta ağam, Seyfulla Mamut, 1921 senesi, 1940 senesi dekabrniñ 20-sinde  Kareliyağa çağırılğan edi, Leningradnıñ mudafaasında iştirak etti, ağır yaralarnıñ neticesinde Leningrad arbiy hastahanesinde  1943 senesi vefat etti. Bu aqta Hatıra Kitabınıñ 3 tomunda yazı bar.

1944 senesi, mayısnıñ 17-sinde  Partenit köyüniñ yanlarına 12 amerikan maşnası kelip toqtadı. Er bir maşnada aydavcıdan ğayrı daa ekişer arbiy de otura edi. Sakinler köydeki yekãne olğan mektep ögünde toplaşıp, kelgenlerni qarşılap sıyladılar. Ziyafet saat 23 qadar devam etti, soñra er kes öz evlerine qayttı. İç bir menfiylik, ğarezlik duyulmay edi.

18 mayısta sabah saat 3 qapı qaqıldı. Aynı şu arbiyler qırımtatarlarnı Qırımdan köçürülgenlerini aytıp, azırlanmaq içün 15 daqqa berdiler. Ana-babalarımız ne olıp keçkenini añlamayıp, ağlamağa başladılar. O vaqıtta men ‘tek bizim qorantamıznı köçürelermi?’ dep soradım. ‘Qırımdan bütün qırımtatarlarını sürgün eteler’ dep cevap berdiler. Anam sandığınıñ yanına ıntıldı, amma arbiylerden birisi onı qaba şekilde  itep yiberdi. Soñra o bir yorğan aldı, maña ise yarısı un ile tolu qopqanı tutturdı. Biz aynı şu mektep ögündeki meydanğa kettik. Anda endi arbiyler tolu edi. Adamlar kün doğğance meydanda beklediler. Saat 6 maşnalarğa yüklenmek emri berildi. Arbiyler qaba ediler, qabaatsız insanlarnı aqaretley ediler.

 

Beytullayev Fevzi, 1930 senesi, Lorindorf rayonı Karakçora köyünde doğdı.

Sürgünlik vaqtında qorantamıznıñ terkibi:

1. Beytullayeva Abibe, anamız, 1905 senesi
2. Beytullayev Fezaziy, ağam, !922 senesi,
3. Beytullayeva Zera, tatam, 1924 senesi,
4. Beytullayeva Zekiye,tatam, 1929 senesi,
5. Beytullayev Fevzi, menim, 1930 senesi,
6. Beytullayeva Aliye, qız qardaşım, 1937 senesi,
7. Beytullayev Refat, oğlan qardaşım, 1939 senesi,
8. Beytullayev Reşat, oğlan qardaşım, 1940 senesi,
9. Beytullayev Niyat, oğlan qardaşım, 1941 senesi,
10. Beytullayev Lenur, oğlan qardaşım, 1942 senesi.

Babam- Beytullayev Bital cenkniñ başında İş Ordusına çağırılğan edi. Bundan soñ biz onen başqa körüşmedik ve onıñ taqdiri aqqında bizge bir şey belli degil. Babamnıñ ağası- Beytullayev Bari, cenk başında Qızıl Orduğa çağırılğan edi. Hızmetini muvafaqiyetnen bitirdi, sürgünlikten soñ ise öz qorantasını Özbekistanda tapqan edi.

Köyümiz alman işğalcılardan azat etilgen soñ evimizde 4 arbiy yaşamağa başlağan edi. 18 mayıs arfesinde biz iç bir şey duymağan edik, atta evimizde yaşağan arbiyler iç haber bermediler. 1944 senesi 18 mayıs künü saba erte bizni uyatıp, tez tez kiyinmege mecbur ettiler ve toplaşuv yerine alıp ketirdiler. Qaç arbiy olğanını hatırlamayım, amma bizni silãnen quvğanları aqlımda yahşı qaldı. Ortalıqta feryad-sedalar, şamata, közyaşlar...(...)

Yolumız 22 kün devam etti, soñ stantsıyağa 10 iyünde kelip çıqtıq. Poyezdimiz Özbekistanda Kaşkadarya vilãyeti Kitab stantsıyasında toqtağan edi. Anda bizni endi arbalar bekley ediler. Bizni arabalarğa yüklep, 30 km uzaqlıqta Kitab rayonı ‘Kızıl Şarq’ kolhozına alıp kettiler. Bizni yerli özbek Muhtar akada yerleştirdiler. Onıñ qorantası bizge pek merametli munasebet köstere edi, çarelerine köre yardım etmege tırışa edi. İlk künleri bılanıq suv içe edik, tapıp olğanımıznı aşay edik: dud, bazı meyvalar. Hastalıqlar darqatılmağa başladı: sıtma, tif, dizenteriya. Sürgünlikniñ ilk yılları kişlaqta yaşağan 22 qorantadan tek 3 ayle qaldı. Hastalıqtan aylelernen öle ediler...(...)

Qorantamız biri-biri artından dizenteriya ve sıtmanen hastalandı.

1944 senesi küçük oğlan qardaşım Lenur vefat etti...

İqlimge biraz alışqan soñ, özümizge kelgen soñ ağam, tatalarım ve men kolhozda pamuq tarlalarında çalışmağa başladıq. Aylığımıznı aqça ve aşayt malları ile bere ediler. Qorantamız endi  o qadar açlıq çekmey edi. İç bir yerge ketmege razılıq bermey ediler, komendaturada da muntazam şekilde qayd olunmamız kerek edi. Buna pek cıddiy baqıla edi, nizamnı bozğanlarnı cezalandıra ediler.

1947 senesi sıtma hastalığından Fezaziy ağam keçindi.

1953 senesi ise hastalıqtan Aliye tatam da vefat etti.

 

Emirveliyev Nuri, 1934 senesi Suvdağ rayonı Otuz köyünde doğdı.

Sürgünlik vaqtına qorantamıznıñ terkibi:

Emirvaliyeva Atice (1912 senesi)- anam,

Emirveliyev Nuri (1934 senesi)- menim.

Amma biz yengilce olsun dep eki qorantanı birleştirgen edik.

Musayeva Musemma(1872 senesi)-bita

Musayeva Ayşe(1920 senesi)-kelin

Musayeva Muzine(1939 senesi)- torun

Musayev Tair(1940 senesi)-torun.

3 odalı bir evde yaşay edik, azbarda bir muvaqqat evçik de bar edi.(....)

Men 2 sınıfta oquy edim.

1941 senesi Qızıl Orduğa ve cebege babam İsayev Emirveli(1905 senesi), emcem Musayev Seytmamut (1912 senesi) çağırılğan ediler.

Qırım ormanlarınıñ şarq taraflarından partizanlar saflarında menim tizem Seydaliyeva(Veliyeva) Medine iştirak etti, al-azırda o Kerçte yaşay.

1944 senesi 18 mayısta, gece, sabahqa yaqın biz daa yuqlağanda eki silãlı arbiy keldi. Qapığa sesnen qaqqanda ötümiz patladı, anam qapını açtı. Arbiyler ise, bir şey añlatmayıp, 15-20 daqqada azırlanıp, köyniñ çetinde mezarlıq yanında toplaşmağa emir  ettiler.

Şaşmalap anamız bir çuval içine qoluna ne rastkelse onı tıqmağa başladı, maña ise İsa emceden neler ola, ne yapmalı dep soramamnı rica etti. İsa emce bizden yaqın yaşay edi. Qarbabağa çapıp keldim, er şeyni sorağan soñ, o maña yahşı kiyinmek ve özümiznen çoqça aş almaq kerekligini ayttı.

Biz anamnen  evden çıqqanda, mal- mülkümizni qaldırıp, anam babamız cebede, 5 yaşındaki qardaşım tiften ölgenini, bizni ise bilinmegen yerlerge yollaylar dep okur okur ağlay edi. Soqaqqa çıqqanda, topnen köy sakinleri, qadınlar, qartlar ve arqalarında çuvallar taşığan balalar kete edi.

Tahminen bir qaç saatten soñ  köyniñ 900-1000 aylelik ealisini mezarlıq yanında topladılar. Adamlarnıñ yanından silãlı arbiyler ketmey ediler. Böyle etip bizni bütün kün ve gece tuttılar. Tek kelecek künü, sabahqa yaqın bizni ‘studebekker’ maşnalarına yüklep Kefe şeeri tarafına yolladılar.

Vagonlarda iç bir şaraitler yoq edi. Suv, ayaqyol yoq edi, nefes almağa ağır edi. Duraq vaqtında vagon qapılarını arbiyler aça ve qapata ediler. Or -Qapunı keçkende coğrafiya ocası Alif oca Qırımnıñ sıñırlarından keçip keteyatqanımıznı ayttı. Yani Vatanımız artta qala, bizni ise qayda alıp ketkenlerini tek Allah bile edi. Şu daqqası vagondaki adamlar ağlamağa başladılar, bazıları esini de coydı, ağlavlar bütün yol devam etti.

Yol boyu vagonlarda adamlar hastalana, bazıları ölgen edi. Eñ yaqın duraqta ölgenlerni defn etmege tırışa ediler, amma bazıda yetiştirmeyip, cesetlerni demir yol yanında qaldırmağa mecbur ola ediler. İç bir tıbbiy yardım kösterilmey edi. Yaşı biraz büyükçe olğan balalar vagon turğan vaqtında suv qıdırmağa kete ediler. Bazıda balalar vagonğa  kirmege yetiştirmeyip, poyezdden arta qalıp, belgisiz ğayıp ola ediler. Böyle etip, bizim vagonımızdan 14 yaşlarında bir qız ve oğlançıq poyezdge kirip olamadılar. Olarnıñ anası Ayşe abla Benseitova ise bütün yol ve soñra da bir qaç yıl ağladı. Kün künden vagon içi suvuqlaşa, yüksek tayga ormanları körüne edi. Bunınen, eşelondaki  adamlar olarnı Uralğa alıp ketkenlerini añlap, qaar-qasevetlerge daldılar.

Yolnıñ 21 künü biz Perm vilãyeti(o vaqıtta o Molotovskaya edi) Solikamsk şeerine kelip çıqtıq.  Arbiyler bizge vagonlardan çıqıp, Kama özeni taba iskelege  ketip, vapur ve barjalarğa minmege emir berdiler. Andan vapurda eki kün devamında bizni Kama özeni boyu töpege Krasnovişersk şeerine alıp kettiler.

 1944 senesi 12 iyünde biz Krasnovişensk şeerine kelip çıqtıq. Yaz ayı olğanına baqmadan, mında er yer qarnen qaplanğan edi, bizni çanalarnen başta şeer mektebine alıp kettiler, soñra ise çeşit yerlerge dağıttılar. Bazı qorantalar şeerde qaldı, bazılarını ise şeerden 60-80 km. uzaqlıqta yerleşken köylerge yerleştirdiler. (...)

İsa qartbabanı qorantası ile şeerden 5 km. uzaqlıqta bulunğan Teplovka köyüne yerleştirdiler. Bizni ise Krasnovişenskte qaldırıp, cebbede hızmet etkenniñ qorantası olğanımıznı közde tutıp, Proletarskaya soqağı, 12, 5-inci kvartira adresi boyunca yerleşken  kvartiranı berdiler.  Yahşı da, sürgünlikten evel emcemizden kelgen mektüplerini saqlağan edik.

1944 senesi 12 iyün kününden qırımtatar halqı içün Uzaq Şimalde, Uralda sert, deşetli bir devir başlandı. (...)

1944 senesi başta bizge ne aşayt malları ne ilãc bere ediler, soñra ise, 1945 senesiniñ soñunda er bir canğa aşayt malları bere ediler: kürpeler, boğday, quru süt, isli balıq. Amma bular da bizge tek bir qaç ayğa yete edi. Borcqa aqça bermey ediler. Yahşı da qorantamızda üç qadın çalışa edi: anam kãğıt kombinatında, kelini ve onıñ tatası kombinatnıñ yanğın komandasında çalışa ediler. İşçilerge altışar yuz gramm ötmek, balalarğa ise  künde 300 gramm ötmek kartoçka sistemasınen berile edi. Aylıqlar qorantanı aşatmaq içün yetmey edi, çünki ortalıqta er şey pek paalı edi. Qırımtatarlarnıñ vaziyeti soñ derece ağır edi. 40-50 derece ayaz, şimal iqlimine ve şaraitleirne alışmamazlıq, zayıf ve ince urbalar....

Komendant rejimi vaqtında yaşağan yerimizden ketmege aqqımız yoq edi. 1946 senesi devamlı hastalıq neticesinde Musemma bitamız keçindi, 40 künden soñ belli olmağan sebepten hastahanede Tair  tornumız de vefat etti. Tairniñ ölümi apansızdan keldi. Sıcağı köterilgende biz onı hastahanege alıp ketip, anda qaldırdıq. Soñra añlaşılğanına köre, onı yuvundırıp suvuq odağa yatqızdılar. Bundan soñ oğlançıq  siyarıp, qatıp qaldı. Bunu pek ağır keçirdik.(...)

 1946 senesi yazda men qorantasınen Teplovka köyünde yaşağan  İsa qartbabağa al-hatır soramaq içün barğan edim. Olar barakta yaşay ediler, balalar ise orman ihtisalında çalışa ediler. Bir qaç aydan soñ ise qartbaba ve qartana endi vefat etken ediler. Devamlı hastalıqtan soñ Qırım ormanlarında partizan saflarında iştirak etken Fadme(onıñ fotosı Melnikovnıñ ‘Oğullar cenkke keteler’ kitabında bar) de 21 yaşında bu dünyanı terk etti.

Bütün bu qasevetlerden, ömürniñ qıyın şaraitlerinden,  Uralnıñ küçlü suvuğından  anam hastalandı  ve ihtisalda artıq çalışıp olamadı. Ekimler oña 2 gruppa saqat diagnozını qoydılar.

1947 senesi yaşayışımız daa da ağırlaştı, qorantanı aşata bilecek kimse qalmadı. Yazda men tola zavodına işke kirmege mecbur oldım. Anam komendaturağa qayd olunmağa barğan sayın bizden 500 km. uzaqlıqta yerleşken Çermez rayonında yaşağan  tatalarğa barıp kelmege razılıq soray edi. Neticede andan bizge davet keldi ve komendant anamnen maña tuvğanlarımızğa barıp kelmege razılıq berdi.(...)

Cenkten soñ babamız İsayev Emirveli belgisiz ğayıp olğanı aqqında haber aldıq.(...)

1948 senesi 7 iyünde mektepten soñ  Çermez rayonında  ‘Kamlesosplav’ şirketine orman ihtisalına işke kirdim. Bu teşkilãtta çeşit milletler vekilleri çalışa edi. Qırımtatarlardan ibaret balaban brigadalar da bar edi. İdarecimiz ‘ İhtisalda menim yardımcılarım- qırım yigitleridir’ dep ayta edi. Çünki biz baraklarda kompakt yaşay edik, er bir barakta 8-10 qoranta buluna edi,uchastkada ise 10-12 barak bar edi. Bizni er ağır daqqalarda çağırtmaq mümkün edi, ağır vaziyetler ise sıq- sıq olıp turğan, çünki biz Kama özeninde, suv içinde çalışa edik.(...)

Qaar qasevetli yaşayışnıñ ve hastalıqlarnıñ neticesinde 1959 senesi, 2 mayısta anam 46 yaşında vefat etti. Anamnıñ vefatı darbe kibi yüregime sançıldı, çünki men soñ tayançımnı, bu dünyada eñ yaqın insannı coyğan edim. Ölmezden evel, anam maña: ‘Oğlum, men artıq Qırımnı körmeycegimni ve mında, ğurbetlikte ölecegimni bilem. Amma sen qaytarsıñ. Yollar açılsa, mezarıma tuvğan toprağımnıñ bir avuçını ketir...’

Anamnıñ vasiyetini 1983 senesi yerine ketirdim.