www.avdet.org

“Altarıqta cartı arıq, 
cartı arıq da olmasa – göñ çarıq”

Bugünki künümizde, biñ yazıqlar olsun, deyerlik unutılıp, artıq işletilmegen pek çoq atalar sözleri ve aytımlarımız bar. Buña köre, olarnı qullanmaq degil de, atta ne manada aytılğanını bile añlatmaq küç ola. Lâkin, Allahqa şükür, qartlarımız bar ki, olarnıñ bir çoqları şu baylığımıznı daa saqlap qalmaqtalar.

Тилимиз ве эдебиятымызнынъ зайыфлыгъы акъкъында чокъ макъалелер язылгъанына бакъмадан, о сааларда теракъкъият корюнмей. Аджеба, бунынъ себеби неде? Бойле вазиет якъын кечмиште башладымы, ёкъса эвельде де шай эдими? Хатырлагъаныма коре, мектеп талебеси чагъымдаки девирден базы малюматларны анъмагъа истейим. Шимдики вакъытта чешит газета, китап ве меджмуаларда айны бир сёзни чешит маналарда язгъанлары ве эллерине тюшкен мальземелерни де озьлериндже "тюзельткенлери" ичюн, бу макъалемнинъ сёзлери ве ибарелери мен язгъаным киби къалдырмаларыны риджа этеджегим. Япкъан хаталарыма озюм месюль олмагъа истейим.

Tilimiz ve edebiyatımıznıñ zayıflığı aqqında çoq maqaleler yazılğanına baqmadan, o saalarda teraqqiyat körünmey. Aceba, bunıñ sebebi nede? Böyle vaziyet yaqın keçmişte başladımı, yoqsa evelde de şay edimi? Hatırlağanıma köre, mektep talebesi çağımdaki devirden bazı malümatlarnı añmağa isteyim. Şimdiki vaqıtta çeşit gazeta, kitap ve mecmualarda aynı bir sözni çeşit manalarda yazğanları ve ellerine tüşken malzemelerni de özlerince ‘tüzeltkenleri’ içün, bu maqalemniñ sözleri ve ibareleri men yazğanım kibi qaldırmalarını rica etecegim. Yapqan hatalarıma özüm mesül olmağa isteyim.

Азиз Несин

 Икяе

Ukraina Prezidenti Viktor Yanukoviç, 
Ukraina Nazirler şurasınıñ reisi Nikolay Azarov,
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ reisi Vasiliy Cartığa

Biz, Ukraina ekspert birliginiñ vekilleri, al-azırda qırımtatar tilinde çıqqan eki gazetadan ‘Qırım’ gazetası ağır vaziyette bulunğanı sebebinden sizge muracaat etemiz.
22 yıl evel, 1989 senesi 7 iyül künü 1944 senesi cinayetli sürgünlikten soñ ilk sefer qırımtatar tilinde ‘Qırım’ gazetası çıqtı. 1991 senesinden başlap gazeta qırımtatarlarınıñ avdeti ve abadanlaşmasına ayırılğan cumhuriyet büceti sermiyasından temin oluna. Yılnıñ başında borclar ep arttı.
2004 senesi gazetanı devlet bücetine keçirseler bile vaziyeti pek eyileşmedi. Maddiy destekniñ miqdarı artqanı içün gazeta aftada eki kere çıqmağa başladı.

Taşkentte yerleşken “Avdet” milly medeniy qırımtatar merkeziniñ reisi Cemilev Nusretniñ adından bizim şeerimizde yaşağan bir qaç yaşlarğa özümizniñ teşekkürlerimzini bilidrmek iseymiz.
Halq medeniyeti, ruhu neden bay ola? Yaşlarnıñ eyi işlerindendir. Halqımıznıñ çoqusı Qırımğa köçip ketken soñ, mezarlıqlarımıznıñ alı pek müşkül oldı. Olarnı baqmağa adam qalmağan soñ, bu büyük işni öz ellerine alğan 85 yaşındaki Abdulâlimov Abdureim qartbabamız keçekn afta merkezimizge keliip, yardım soradı. “Menim küçüm endi yetmey, amma yardım etmege kimseni tapalmayım”, dedi o.

İyun 1 künü “Yıldız” mecmuası idaresinde Eşref Şemyi-zade adına edebiyat mukâfatı boyunca komissiyanıñ 2010 senesi içün konkurs ğalibini belgilev maqsadınen yekünlev toplşauvı keçirildi. Eski-Qırımlı belli metsenat Ebazer Emiraciyevniñ “Can yürekten” fondı tarafından tesis etilgen Eşref Şemyi-zade adına edebiyat mukâfatı bu yıl üçünci kere taqdim etilmekte. Bu nufuzlı mukâfatnen 2009 senesi “Devir aralıqlarında” kitabı içün merhum yazıcımız Safter Nagayev, 2010 senesi ise “Qalem ucından” kitabı içün yazıcı Riza Fazıl taqdirlengen ediler.

Tavriya milliy üniversitetiniñ qırımtatar tili ve edebiyatı bölüginiñ tarihı 90 yıl evelsi başlandı.
1918 sene..Küz. Tavriya üniversitetinde tarihiy fakulteti açıla. Aynı şu yılnıñ mayıs ayında Yalta professorlar kollegiyası şarqiy tiller fakultetini yani tarihiy- filologik fakulteti yanında türk-tatar bölügini açmak ricası ile çıqalar. Kiyev üniversitetiniñ Keñeşi ise bu meseleniñ çezmesini kendileri içün ğayet ağır sayalar, çünki atta Kiyevde böyle fakultet yoq edi, şunıñ içün de olar Tavriya üniversitetinde müsülman Şarqiy tarihı, tatar, yañı yunan tilleri, yerli arheologiya ve ülkeşınaslıq fenleriniñ oqulmasını teklif ettiler. Qırımda siyasiy stabillik olmağanı sebebinden 1919 senesiniñ mayıs ayında Tavriya üniversitetiniñ tarihiy-filologiya fakultetiniñ keñeşi üç mutehassıslığından (türk-tatar, ermeni-gurci, arap-siriya filologiyaları) ibaret olğan şarqiy bölügini açuv planını taqdirledi. Bu bölükte 16 mahsus fen ögrenilmesi tevsiye etildi, olar arasında Şarqiy, Vizantiya, Qırım Balkan slavãnlarınıñ medeniyeti ve sanatı, em diniy tarihları, rus ve umumiy tarihlar, ondan da ğayrı yañı yunan tili, qıyasiy tılşınaslıq, felsefe tarihları ve il.

Çoq yıllardan berli tilimizni qayğırıp küreşe ve oğraşamız, bu küngece közge körülecek qadar yeñişke saip olamadıq. Yersiz qullanılğan söz ve ibarelerimizden qurtulamadıq. Vatandaş, terkip, secde kibi sözlerni hatağa oğratıp, semetdeş, erkãn ve temenna kibi, başqa manada olğan sözlerni qullanuvnı devam etemiz. Er angi til, diger tilden söz qabul etkende, öz tiliniñ hususiyetine uydurğanını bilmegen olmasa da, bazı arqadaşlarımız bu qaideni kütmeyip, sözni bozalar. Meraqlı yeri şunda ki, bozulğan sözni tez qabul etkenler olalar. Semetdeş demek, şeerniñ bir bölgesinde yaşağanlarnı añlata, erkãn demek, yolbaşçılıq yapqan adamlar ola; temenna, arbiy adamlar elini mañlayı yanına ketirip selãmlaşuvı sayıla.
Bazı vaqıtlarda boran esip, soñ yatışıp ketken kibi, til meselemiz de köterile ve tınçlanıp kete. Til meselesine yaqından alãqası olğan bazı muneverlerimiz, söz ve ibarelerimizniñ vaziyetine emiyet bermeden, çeşit kitaplar, luğatlar çıqarmağa aşıqalar. Bu, alma pişmezden evel işinde qurt peyda olğanına beñzemeymi? Tilcilerniñ ögünde turğan vazifelerden eñ muimi, söz ve ibarelerimizniñ doğru yazılışını elde etmekten ibaret. Ondan soñ yaratılğan kitaplarnıñ ömürleri uzun olur.
Tilimizni bir nizamğa qoymaq içün, men Özbekistanda yaşağan devrimizden berli maqaleler yazıp turam. Atta, ‘Qırımtatar edebiy tilini ögreneceklerge yardım’ adlı kitapçıq çıqarıp, eger menim malzememde hatağa yol berilgen olsa, gazetalarımızda tüzeltmeler bermeleri içün, tilci alimlerimizge muracaat ettim. İç kimse seslenmedi.

8 mart, 2011 Dünya Qadınlar günü arfesinde, geçen yıl olduğu gibi, kırım tatar Kadınlarının güzel bir sürprizi ile sevindik. Kırım da yeni bir kadınlar mecmuası ‘Nenkecan’, Kırım tatarca tabiriyle, dünya yüzü görüyür. Bu sevindirici haberin teferruatına girmeden kisaca bir göz atmamız gerekecek.
Biliyorsunuz, önce ‘Alem-i Nisvan’(kadınlar dünyası) vardı. 1905 yılında Şefika Gaspralının editorlugu altında Türk islam dünyasının ilk kadınlar mecmuası yayimlanmağa başlaması büyük cesaret isteyen bir girisimdi. Henus daha batı dünyasında bile, kadın hakları tam olarak bilinmezken Musluman Kırım Tatar kadınları 10 Nisan 1893 de Kadın hakları mucadelesini İsmail Bey Gasprılanın büyük destegi ve yardımıyle resmen başlamıştı. Bu mucadelenin sesi olan Şefika Gaspiralı hanımın editorlugunda 1905 –te yayimlamağa başlanan Alem-i Nisvan mecmuası da Turk-İslam Dünyasında, Rusya Muslumanlarında yayımlanan ilk kadın mecmuası olarak tarihe geçmişti.